Từ bao đời nay, Then đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Then có nhiều nghi lễ, nghi thức như: Then cầu an giải hạn, thường tổ chức vào dịp đầu năm; Then nàng hang, diễn ra vào dịp Trung thu; Then cúng mụ, diễn ra vào dịp cúng đầy tháng; Then thôi tang; lẩu Then là những nghi lễ lớn nhất của nhà Then.

Trong các nghi lễ Then cấp cao nhất là “cấp sắc”. Với người hành nghề Then, nghi thức cấp sắc lần đầu là một trong những nghi lễ chính của đại lễ mở hào quang cho người làm Then. Sau đó các thầy Then chuyên tâm vào công việc của mình với trách nhiệm là cầu nối truyền tải tâm tư, ước vọng giữa thần linh và con người.

Theo GS.TSKH Tô Ngọc Thanh: “Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng, vừa phản ánh, miêu tả, vừa gửi gắm, nhắn nhủ những ngọt bùi, đắng cay của cuộc sống ông cha”.

 

Thầy Tào Hoàng Văn Đoàn, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn thực hiện Lễ cấp sắc cho Then tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, Sơn Tây – Hà Nội.


Với người hành nghề Then, nghi thức cấp sắc lần đầu là một trong những nghi lễ chính của đại lễ mở hào quang cho người làm Then.


Người Tày, Nùng quan niệm ông Then, bà Then là sứ giả chuyển tải tâm tư, nguyện vọng của họ tới thần linh, do vậy người làm Then được dân làng đặc biệt tin tưởng và kính trọng. Một Then có uy tín là người có đủ 15 cầu Then hay đã trải qua 15 bậc Then - một hình thức biểu hiện địa vị của người hành nghề Then.


Những người thực hiện Then nắm vững phong tục tập quán, trực tiếp tiến hành những nghi lễ quan trọng cho cộng đồng, cá nhân.


Nghi thức thụ lễ trong Lễ cấp sắc cho Then của người Tày.


Xong việc cấp sắc, con Then vui đàn và múa chầu tiến dần vào nhà.


Một nghi thức trong nhà của người Tày.


Nghi thức dâng rượu trong Lễ cấp sắc.


Thông qua nghệ thuật âm nhạc, ngôn từ, Then hội tụ những giá trị văn học dân gian truyền thống của dân tộc Tày như các thể loại chuyện kể, truyền thuyết, các câu thành ngữ tục ngữ đã được chau chuốt, gọt giũa,... mà qua đó đã làm sáng rõ được nhân sinh quan cũng như các quan niệm đạo đức của người Tày.


Câu Then của người Tày được trình diễn, phổ biến rộng rãi trong công chúng.


Việc phát huy các giá trị của Then trong đời sống là một việc làm nhằm tìm hiểu đời sống tôn giáo tín ngưỡng của đồng bào các dân tôc phía Bắc, đồng thời góp phần vào sự phong phú đa dạng của bức tranh văn hóa cộng đồng các dân tộc Việt Nam thêm đa dạng và lung linh sắc màu.

.
Thế Dương