Phát biểu tại khai mạc, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Kim Ngân nêu rõ: Cùng với quá trình đổi mới, nền khoa học và công nghệ (KH&CN) nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Hoạt động nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ KH&CN được đẩy mạnh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội (KT-XH). Quản lý KH&CN có đổi mới, thực hiện cơ chế tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp KH&CN. Thị trường KH, CN bước đầu hình thành. Đầu tư cho KH, CN được nâng lên.

Tuy nhiên, hoạt động KH&CN cũng đã bộc lộ một số yếu kém. Nhìn chung, năng lực KH&CN quốc gia còn chưa tương xứng với vai trò là động lực then chốt và nền tảng cho quá trình phát triển đất nước. Cơ chế tài chính cho KH&CN mang nặng tính hành chính, không phù hợp với đặc thù nghiên cứu, sáng tạo. Trong đó, cơ chế chính sách tài chính và huy động các nguồn lực đầu tư cho KH&CN là một trong những vướng mắc lớn cần có giải pháp khắc phục, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động KH&CN.

Tại phiên giải trình, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Quân đã làm rõ một số nội dung được các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và xã hội quan tâm: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về cơ chế tài chính và huy động các nguồn lực đầu tư cho KH&CN; kết quả, hiệu quả đầu tư cho KH&CN; phương hướng, giải pháp đổi mới cơ chế tài chính và huy động nguồn lực đầu tư để KH&CN thực sự là quốc sách hàng đầu, là động lực phát triển KT-XH, công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước phải bằng và dựa vào KH&CN.

Cùng tham gia giải trình, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Thế Phương, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Thị Minh đã trực tiếp trả lời các câu hỏi liên quan đến chức năng quản lý Nhà nước của từng Bộ, làm rõ việc thực thi chính sách, pháp luật, trách nhiệm liên quan trong huy động, phân bổ, sử dụng và kiểm tra thực hiện chi ngân sách nhà nước và các nguồn đầu tư khác cho KH&CN.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Quân, Bộ KH&CN là cơ quan chịu trách nhiệm về 2% tổng chi ngân sách dành cho KH&CN nhưng trên thực tế, Bộ chỉ chủ động quản lý được nội dung, điều tiết và giám sát hiệu quả đầu tư triển khai các nhiệm vụ KH&CN với kinh phí chiếm 12% ngân sách nhà nước, chưa được tham gia vào quá trình phân bổ và thẩm định nội dung đầu tư, cũng như không kiểm tra, giám sát được trách nhiệm về hiệu quả đầu tư.

Bộ trưởng cho rằng, công tác phân bổ ngân sách KH&CN hiện vẫn mang tính hành chính bao cấp, chia theo tỷ lệ, tiền lệ của năm trước mà chưa thực sự căn cứ theo hiệu quả hoạt động, năng lực và nhu cầu thực tế. Trong khi đó, việc áp đặt cơ chế tài chính kế hoạch hóa cứng nhắc không phù hợp với đặc thù hoạt động KH&CN.

Giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu để nhà khoa học sống được bằng nghề

Chất vấn Bộ trưởng, nhiều đại biểu cho rằng, mặc dù đã có nhiều chỉ thị, nghị quyết về phát triển KH&CN nhưng nhìn chung, hoạt động này đến nay vẫn chưa thực sự là “quốc sách hàng đầu”. Thực tế, hầu hết các nhà khoa học ở Việt Nam đều đang sống chật vật với nghề.

Trả lời câu hỏi, phải chăng, KH&CN Việt Nam chưa cất cánh được, chưa thực sự là “quốc sách hàng đầu” vì chúng ta chưa đối xử đúng mực với chất xám, Bộ trưởng Nguyễn Quân chia sẻ: Đúng là trong hệ thống những người làm công ăn lương chỉ có giới khoa học là không có phụ cấp nào ngoài lương cơ bản. Vì thế mà các nhà khoa học hiện nay hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn. Bộ trưởng cho biết, đã nhiều lần đề xuất những chính sách ưu đãi cho giới khoa học, nhưng trong điều kiện kinh tế đất nước còn khó khăn, không thể đặt vấn đề nâng lương cho giới khoa học cao hơn các lĩnh vực khác mà chỉ có thể hướng vào một số đối tượng để có chính sách ưu đãi đặc biệt. Do đó, trong những giải pháp để thu hút chất xám đối với các nhà khoa học hiện nay, tiền lương chỉ là một vấn đề. Quan trọng hơn là điều kiện làm việc, trang thiết bị nghiên cứu, phòng thí nghiệm, thư viện, các nguồn tư liệu và cơ hội giao lưu quốc tế, trao đổi kinh nghiệm với nước ngoài; chủ động và được quyền tự chủ trong sử dụng ngân sách dành cho nghiên cứu.

Để nhà khoa học sống được bằng nghề, theo Bộ trưởng, trước hết Nhà nước phải giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu cho họ. Khi đó, các nhà khoa học có thể chuyển giao kết quả nghiên cứu cho doanh nghiệp hoặc dùng kết quả đó góp cổ phần, góp vốn vào doanh nghiệp hoặc dùng tài sản trí tuệ ấy làm vốn để thành lập doanh nghiệp và sau đó, hưởng lợi nhuận lâu dài từ lợi nhuận của doanh nghiệp.

Khuyến khích nguồn lực đầu tư xã hội

Khẳng định nguồn lực đầu tư cho KH&CN từ các doanh nghiệp, các tổ chức, cá nhân đóng vai trò chủ lực, nguồn vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước chỉ là cơ sở khởi nguồn, nhưng Bộ trưởng Nguyễn Quân cũng cho biết, tới thời điểm này, đầu tư của các doanh nghiệp cho hoạt động KH&CN vẫn thấp hơn đầu tư từ ngân sách nhà nước. Nguyên nhân chủ yếu là chưa có cơ chế hiệu quả khuyến khích doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân đầu tư cho KH&CN. Đây cũng là một trong những “lỗi” khiến đầu tư cho KHCN chưa khuyến khích và giải phóng được nguồn lực chính.

Theo Bộ trưởng, cơ chế, chính sách hiện nay chưa khuyến khích giới doanh nghiệp và giới khoa học đầu tư và làm khoa học. Cần yêu cầu doanh nghiệp bắt buộc dành một tỷ lệ tối thiểu lợi nhuận trước thuế và không giới hạn mức tối đa để đầu tư cho KHCN thay vì chỉ khuyến khích trích tối đa 10% như hiện nay. Trong trường hợp nguồn trích quá nhỏ thì phải tạo cơ chế để họ có thể sử dụng nguồn đó cho chính họ hoặc cho phát triển KHCN của địa phương, khu vực. Mỗi địa phương có hàng chục ngàn doanh nghiệp, mỗi doanh nghiệp chỉ cần trích một phần, địa phương sẽ có nguồn lực đủ lớn để đầu tư cho một số doanh nghiệp mũi nhọn, chủ lực trước, để đổi mới công nghệ, tạo ra sản phẩm mới, sau đó sẽ lần lượt đổi mới cho các doanh nghiệp khác. Còn nếu không có kênh để đầu tư, chắc chắn họ không thể trích lợi nhuận của họ để đầu tư cho KHCN được - Bộ trưởng khẳng định.

Bộ trưởng Nguyễn Quân cũng cho biết, thời gian tới, Bộ KH&CN sẽ tập trung vào một số nội dung đột phá, trong đó có việc tăng cường huy động nguồn lực trong xã hội, doanh nghiệp. Thông qua chính sách về thành lập Quỹ phát triển KHCN, yêu cầu doanh nghiệp bắt buộc phải trích một phần lợi nhuận cho đầu tư phát triển KHCN. Bên cạnh đó là đổi mới cơ chế tài chính, bổ sung các nội dung chi trong hoạt động KHCN, điều chỉnh lại các định mức chi cho phù hợp với mức độ phát triển KT-XH và đơn giản hóa tối đa thủ tục chi. Đề án “Phát triển KHCN phục vụ sự nghiệp CNH-HĐH và hội nhập quốc tế” cũng có nhiều điểm mới với mục tiêu huy động được đầu tư nhiều hơn nữa cho KH&CN từ xã hội.

Liên quan đến mức chi 2% tổng chi ngân sách nhà nước hàng năm cho KHCN, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Thị Minh phân tích: Hiện nay, theo Luật KHCN và Nghị quyết của Quốc hội, 2% ngân sách không phải là nhiều nhưng so với các nước, tỷ lệ ấy là cao vì họ chỉ 1%, nhưng ngược lại, phần thu hút các nguồn lực khác gấp 3, thậm chí 5 đến 10 lần. Nếu ngân sách các nước bỏ ra một đồng, các nguồn lực và tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân bỏ vào 3 đồng, 5 đồng, 10 đồng. Còn ở nước ta, 1 đồng ngân sách nhà nước bỏ ra thì chỉ có 0,3 đồng là từ các nguồn lực. Do đó, nếu huy động được các nguồn lực xã hội nhiều hơn thì hiệu quả nghiên cứu khoa học sẽ tốt hơn.

Thu hẹp khoảng cách nghiên cứu - thực tiễn

Trả lời câu hỏi về vấn đề đưa các đề tài ứng dụng KHCN ứng dụng vào cuộc sống, hay nói cách khác là làm thế nào để giảm thiểu khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tế, Bộ trưởng Bộ KHCN giải trình rõ nguyên nhân của tình trạng nhiều đề tài khoa học được đánh giá tốt và xuất sắc, nhưng sau đó khả năng ứng dụng vào thực tiễn bị hạn chế.

Theo Bộ trưởng, trong số những đề tài phải “xếp ngăn kéo”, bên cạnh những đề tài thực sự không có khả năng ứng dụng, còn có những đề tài nghiên cứu cơ bản đi trước trình độ phát triển của KHCN quốc gia, đặt nền móng, cơ sở cho nghiên cứu ứng dụng. Do đó, cần có thời gian quá độ mới có thể ứng dụng.

Mặt khác, với trình độ sản xuất, năng lực kinh tế hiện nay, có nhiều kết quả nghiên cứu ứng dụng tốt nhưng cũng không có đủ nguồn lực để đưa vào sản xuất thử nghiệm, cũng như đưa vào sản xuất đại trà. Đồng thời, trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế hiện nay, áp lực xã hội đối với những kết quả nghiên cứu này cũng rất lớn. Người ta sẵn sàng mua kết quả nghiên cứu, mua công nghệ của nước ngoài mà không sử dụng kết quả nghiên cứu trong nước, bởi khả năng thương mại hóa rất nhanh, chất lượng cao, giá thành rẻ... Theo Bộ trưởng, tỷ lệ chung của thế giới là 80% đề tài khoa học hoặc phải chờ hoặc không thể ứng dụng được. Ở nước ta, tỷ lệ các đề tài cấp nhà nước có thể ứng dụng được không tới 20%.

Hiện, Bộ KH&CN cũng đã xây dựng và triển khai thực hiện các chương trình hỗ trợ ứng dụng công nghệ mới, hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ, phát triển thị trường công nghệ (như các hội chợ Techmart). Theo Bộ trưởng, hiện các nhà khoa học đánh giá cao việc thành lập Quỹ phát triển KHCN quốc gia, trước mắt tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản và nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng. Sau gần 4 năm hoạt động, số lượng đăng ký quốc tế đã tăng gấp gần 3 lần so với trước đây, hầu hết xuất phát từ những đề tài nghiên cứu cơ bản do Quỹ tài trợ. Cơ chế quỹ có 3 đặc điểm phù hợp cho khoa học: Cấp tiền kịp thời với phê duyệt nhiệm vụ; không phải quyết toán theo năm tài chính; tự động chuyển nguồn. Cơ chế tài chính này được các nhà khoa học rất ủng hộ.

Bên cạnh việc chất vấn để làm rõ hiện trạng của cơ chế tài chính và huy động nguồn lực đầu tư nâng cao hiệu quả hoạt động KH&CN, các đại biểu cũng đã đề xuất nhiều kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có việc sửa đổi Luật KH&CN; đổi mới cơ chế quản lý, tháo gỡ cơ chế tài chính... thúc đẩy phát triển KHCN thực sự là động lực của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tái cấu trúc nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh./.