Dân tộc Xơ-đăng có gần 127.000 người, cư trú tập trung ở tỉnh Kon Tum, một số ít ở miền núi của tỉnh Quảng Ngãi và tỉnh Quảng Nam. Dân tộc Xơ-đăng có các nhóm địa phương: Xơ-đăng (Hđang), Cà-dong, Tơ-đrá, Mơ-nâm, Hà-lăng. Tiếng Xơ-đăng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer. Người Xơ-đăng tin ở vạn vật hữu linh, thờ nhiều thần liên quan đến sản xuất và sinh hoạt.
Người Xơ-đăng làm rẫy là chính. Nhóm Mơ-nâm làm ruộng nước nhưng không cày bừa mà lại dùng sức trâu, sức người để giẫm nát đất. Đồng bào chăn nuôi gia súc, gia cầm, săn bắn, hái lượm, đánh bắt cá, đan lát, dệt, rèn. Nhóm Tơ-đrá vốn có nghề luyện từ quặng ra sắt và rèn rất phát triển và nổi tiếng.
Mỗi làng Xơ-đăng có máng nước chung, có bãi mộ chôn người chết... Nhà cửa của dân làng quây quần bên nhau, mọi người gắn bó giúp đỡ nhau. Ông ''già làng'' được trọng nể nhất, là người điều hành mọi sinh hoạt chung trong làng và đại diện của dân làng.
Ở vùng Xơ-đăng có nơi còn chế độ gia đình nhiều thế hệ ở trong nhà dài. Hiện nay, từng gia đình nhỏ tách ra làm ăn riêng, ở riêng đã phát triển. Tên của người Xơ-đăng không có họ kèm đi theo, nhưng có từ chỉ định giới tính: nam là A hay U, nữ là Y (ví dụ như là ANhong, Y Hên). Trai gái lớn lên, sau khi đã cưa răng theo phong tục (ngày nay ít người còn theo phong tục này), được tìm hiểu, yêu nhau. Lễ cưới xin đơn giản. Sau lễ cưới, đôi vợ chồng ở luân chuyển với từng gia đình mỗi bên ít năm, rất ít trường hợp ở hẳn một bên.
Trong số các lễ cúng, lễ hội truyền thống của người Xơ- đăng, lễ đâm trâu được tổ chức long trọng nhất, đông vui nhất. Người Xơ-đăng thích hát múa, tấu chiêng cồng, chơi đàn, thổi sáo, kể chuyện cổ. Đàn ông không chỉ có tinh thần thượng võ, mà còn tài nghệ trong kiến trúc, điêu khắc và hội họa, tạo nên những sản phẩm đặc sắc, tiêu biểu là ngôi nhà rông và cây nêu trong lễ đâm trâu.
Mỗi làng người Xơ-đăng đều có nhà rông, nóc và mái được tạo dáng nhánh buồm lớn hoặc lưới rìu khổng lồ ngửa lên trời. Trên 2 đầu nóc và dọc nóc nhà được trang trí đẹp. Nhà rông được dân làng tạo dựng nên hoàn toàn bằng thảo mộc có sẵn ở địa phương. Kỹ thuật xây dựng chỉ là lắp ghép và chằng buộc, không hề dùng đến đinh sắt, dây thép...
Nhà rông thực sự là công trình kiến trúc, một sản phẩm văn hóa, là trụ sở và câu lạc bộ trong làng của đồng bào Xơ-đăng.
BVH
(Theo Việt Nam hình ảnh cộng đồng 54 dân tộc)
|