Dân tộc Sán Chay còn được gọi là Cao Lan, Sán Chỉ, Mán, Hờn Bạn, gồm hơn 147.000 người. Đồng bào cư là trú chủ yếu ở Tuyên Quang, Bắc Cạn Thái Nguyên, Bắc Giang và rải rác ở các tỉnh: Quảng Ninh, Yên Bái, Lạng Sơn, Phú Thọ. Người Sán Chay gồm hai nhóm phân biệt với nhau về ngôn ngữ. nhóm nói tiếng Cao Lan gần gũi với tiếng Tày, Nùng và nhóm nói tiếng Sán Chỉ gần với thổ ngữ Hán phương Nam.
Người Sán Chay coi trọng thờ tổ tiên, song cũng chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo.
Người Sán Chay làm ruộng nước là chính, nông nghiệp đóng vai trò quan trọng. Làng xóm thườg tập trung một vài chục gia đình, sống gắn bó bên nhau. Xưa kia ở vùng người Sán Chay nhà sàn rất phổ biến, còn ngày nay, nhà đất (nhà trệt) trở nên thông dụng hơn. Nhà được mường tượng như con ''trâu thần'', 4 cột chính tượng trưng cho 4 chân, rui, mè là những xương sườn, nóc nhà được coi là sống lưng. Tại một trong hai góc thuộc phần ngoài của nhà có một căn buồng nhỏ, nơi thờ ''hương hỏa'', được coi là linh thiêng nhất trong mỗi gia đình.
Hiện nay trang phục của người Sán Chay thường giang người Kinh hoặc người Tày. Thường ngày phụ nữ sán Chay dùng chiếc dây đeo bao dao thay cho thắt lưng. Trong những dịp lễ tết, hội hè, các cô gái thường thắt 2-3 chiếc thắt lưng bằng lụa hoặc bằng nhiễu, với những màu khác nhau.
Dân tộc Sán Chay có nhiều họ, mỗi họ chia ra các chi. Từng họ có thể có một điểm riêng biệt về tập tục. Mỗi họ thờ ''hương hỏa'' một thần linh nhất định. Trong gia đình người Sán Chay, người cha là chủ nhà. Tuy nhà trai tổ chức cưới vợ cho con nhưng sau cưới, cô dâu lại về với cha mẹ đẻ, thỉnh thoảng mới về nhà chồng, cho đến khi mang thai mới về ở hẳn với chồng.
Dân tộc Sán Chay có nhiều truyện cổ, thơ ca, hò, vè, tục ngữ, ngạn ngữ. Đặc biệt sình ca là hình thức sinh hoạt văn nghệ phong phú hấp dẫn nhất của người Sán Chay. Các điệu múa Sán Chay có: múa trống, múa xúc tép, múa chim gâu, múa đâm cá, múa thắp đèn... Nhạc cụ cũng phong phú, gồm các loại thanh la, não bạt, trống, chuông, kèn...
Vào ngày hội đình, hội xuân, tết Nguyên đán... đồng bào Sán Chay vui chơi giải trí, có những trò diễn sôi nổi như. Đánh quay, ''trồng cây chuối'', ''vặn rau cải'', tung còn...
BVH
(Theo Việt Nam hình ảnh cộng đồng 54 dân tộc)
|