Quản lý di sản thế giới Yên Tử theo khuyến nghị của UNESCO

Cùng với việc công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới, UNESCO cũng đặt ra những yêu cầu về bảo vệ và quản lý di sản sau ghi danh, đòi hỏi các đơn vị quản lý, địa phương trong vùng di sản phải tuân thủ nghiêm ngặt.

Bảo tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông tại khu An Kỳ Sinh Yên Tử.

Quảng Ninh có 5 cụm, điểm di tích nằm trong quần thể di sản thế giới. Các di tích này thuộc 3 Khu di tích Quốc gia đặc biệt là Yên Tử, nhà Trần và Bạch Đằng, cũng nằm trong phạm vi các khu rừng quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, được bảo vệ nghiêm ngặt theo pháp luật. Cuối năm 2025, tỉnh Quảng Ninh đã hợp nhất khâu quản lý các di tích này về Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử, nhằm thống nhất khâu quản lý về lâu dài. Đây là nền tảng quan trọng cho công tác quản lý di sản sau ghi danh.

Tại Kỳ họp thứ 47 cũng là kỳ họp ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới, UNESCO đã có những khuyến nghị đối với di sản. Theo đó, UNESCO khuyến nghị xem xét việc mở rộng ranh giới khu di sản nhằm bao trọn toàn bộ khu vực cảnh quan núi thiêng Yên Tử - nơi bao gồm các công trình, địa điểm và cảnh quan quan trọng phản ánh nguồn gốc và sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm. Hoàn thiện và khẩn trương triển khai một quy trình bảo tồn có hệ thống, bao gồm việc nâng cao kỹ thuật trùng tu, với lưu ý đến yêu cầu duy trì tính xác thực của các công trình kiến trúc, di chỉ khảo cổ và các yếu tố liên quan khác.

Khách hành hương về tham quan, chiêm bái đi trên các tuyến đường nằm giữa rừng quốc gia Yên Tử.

Quá trình thẩm định hồ sơ Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, các chuyên gia đã bày tỏ sự lo ngại về tính xác thực của di sản và kết luận đây là điểm yếu, cần được khắc phục. Qua thực tế cũng cho thấy, công tác bảo tồn các di tích còn một số bất cập, có di tích đã được xây mới hoàn toàn trên nền di tích gốc như chùa Quỳnh Lâm, chùa Ngoạ Vân, một số di tích đã và đang chuẩn bị đầu tư xây dựng mới. Vì vậy, thiết nghĩ không chỉ các di tích nằm trong quần thể Di sản thế giới mà các di tích thuộc phạm vi các Khu di tích Quốc gia đặc biệt cũng cần coi trọng điều này trong quá trình tu bổ, tôn tạo và phục hồi di tích.  

Bên cạnh đó, UNESCO cũng khuyến nghị về việc tập hợp và củng cố một bản đồ khảo cổ học toàn diện của khu vực Yên Tử, phục vụ cho nghiên cứu chuyên sâu và thúc đẩy việc truyền bá các đặc trưng của khu di sản của Yên Tử ở trong nước và quốc tế. Quá trình xây dựng hồ sơ di sản, các địa phương, trong đó có Quảng Ninh đã tiến hành nhiều cuộc khảo cổ học để bổ sung thêm tư liệu. Và từ nhiều năm trước đây, những cuộc khảo cổ cũng đã được các địa phương quan tâm triển khai nhằm xác định lại, bổ sung, cung cấp thêm các thông tin quý giá khẳng định giá trị của di sản. Qua đó, nhiều phát hiện mới đã được giới khoa học công nhận. Với những nguồn tư liệu phong phú, việc thực hiện khuyến nghị này thiết nghĩ tương đối thuận lợi, và cần thêm sự quan tâm đầu tư của các địa phương.

UNESCO yêu cầu định hướng phát triển thành một kế hoạch quản lý du lịch chính thức đối với di sản. Ảnh: Yên Tử đón lượng khách lớn hàng năm trong mùa hội xuân.

Nhiều khuyến nghị của UNESCO là những vấn đề rất cấp thiết, thường xuyên đối với công tác quản lý, khâu bảo tồn và khai thác giá trị di sản. Đó là việc bổ sung một kế hoạch bảo tồn tổng thể vào hệ thống quản lý khu di sản, tuân thủ nguyên tắc can thiệp tối thiểu và phù hợp với các hiến chương quốc tế cũng như khuyến nghị của UNESCO; tiếp tục nghiên cứu tri thức truyền thống về di sản phi vật thể nhằm nâng cao hiểu biết về giá trị của khu di sản; đảm bảo sự tham vấn đầy đủ và sự tham gia hiệu quả của người dân địa phương trong công tác quản lý di sản; tăng cường nỗ lực kiểm soát sự phát triển của các làng xã và hạ tầng giao thông có thể ảnh hưởng đến khu di sản…

Các di sản trong quần thể trên địa bàn Quảng Ninh thu hút lượng khách lớn hằng năm, nhất là vào mùa xuân. Khi Yên Tử được công nhận là Di sản thế giới, các hoạt động du lịch được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng mạnh mẽ trong tương lai. Vì vậy, UNESCO cũng đề nghị cần tổng hợp các hoạt động và định hướng phát triển thành một kế hoạch quản lý du lịch chính thức. Đối với các dự án liên quan trong khu di sản và vùng đệm cần đảm bảo rằng tất cả đều được tiến hành đánh giá tác động di sản…

Báo cáo về việc thực hiện các khuyến nghị này cần được Việt Nam gửi về Trung tâm Di sản thế giới trước ngày 1/12/2026, để Ủy ban Di sản thế giới của UNESCO xem xét tại kỳ họp lần thứ 49.