Góp phần bảo tồn và khai thác bền vững
Đề tài khoa học và công nghệ cấp thành phố “Xây dựng cơ sở dữ liệu số về nguồn tài nguyên thực vật hữu ích trên địa bàn TP Cần Thơ” do Đại học Cần Thơ chủ trì, PGS.TS Đặng Minh Quân làm chủ nhiệm, vừa hoàn thành sau 3 năm nghiên cứu, đạt nhiều kết quả vượt trội, mở ra hướng tiếp cận hiện đại trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên sinh vật địa phương. Đề tài được Hội đồng khoa học thành phố đánh giá, nghiệm thu loại Xuất sắc.

Ban Chủ nhiệm đề tài và một số mẫu tiêu bản thực vật, sách chuyên khảo tại buổi nghiệm thu đề tài.
TP Cần Thơ vốn được thiên nhiên ưu đãi với hệ sinh thái đặc trưng vùng châu thổ sông Cửu Long, tạo nên thảm thực vật đa dạng và giàu giá trị kinh tế. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh, tác động của biến đổi khí hậu cùng sự mở rộng các loại hình du lịch đang khiến diện tích mảng xanh tự nhiên ngày càng thu hẹp, đẩy nhiều loài thực vật bản địa đứng trước nguy cơ suy thoái.
Trước đây, các nghiên cứu và khai thác thực vật tại Cần Thơ chủ yếu tập trung vào nhóm cây trồng nông nghiệp phục vụ lương thực, thực phẩm, trong khi nhóm thực vật hữu ích phi nông nghiệp, như: cây làm thuốc, cây cho tinh dầu, tanin, thuốc nhuộm, làm cảnh hay nguyên liệu thủ công mỹ nghệ… vẫn chưa được điều tra, đánh giá một cách có hệ thống. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn này, nhóm nghiên cứu đã kết hợp chặt chẽ giữa điều tra tri thức bản địa và khảo sát thực địa quy mô lớn.
Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã thực hiện phỏng vấn 800 hộ dân tại 9 quận, huyện (TP Cần Thơ cũ) bằng phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân để ghi nhận kinh nghiệm dân gian trong nhận diện và sử dụng cây cỏ. Tri thức bản địa của người dân trong việc nhận diện, sử dụng các loài thực vật hữu ích là rất đa dạng và phong phú, trong đó, nhiều loài thực vật hữu ích phi nông nghiệp được người dân nhận biết, sử dụng trong đời sống.
Song song đó, nhóm đã tiến hành điều tra thực địa, thu thập mẫu cây trong 97 ô tiêu chuẩn (mỗi ô có diện tích 100m²) được thiết lập trên 47 tuyến điều tra qua 6 sinh cảnh đặc trưng ở thành phố vào cả hai mùa mưa và mùa khô; ứng dụng hệ thống phân loại APG IV và đối chiếu dữ liệu quốc tế POWO (2026) để định danh và xác định giá trị sử dụng của các loài.
Qua đó, ghi nhận được bảng danh mục các loài thực vật hữu ích phi nông nghiệp gồm 436 loài thuộc 307 chi của 99 họ trong 2 ngành thực vật là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) và ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) với đầy đủ các thông tin khoa học của từng loài. Trong số này, nhóm nghiên cứu ghi nhận có 4 loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam (2024) và Thông tư số 85/2025/TT-BNNMT; phân loại thành 12 nhóm giá trị sử dụng và sàng lọc được 17 loài cây có tiềm năng lớn để khai thác, thương mại hóa nhằm tạo sinh kế cho người dân.
Về mặt tư liệu thực nghiệm, đề tài đã xây dựng được bộ mẫu tiêu bản ép khô gồm 872 mẫu của 436 loài đạt chuẩn quốc gia TCVN 13531:2022 (vượt 72 mẫu so với hợp đồng) cùng bộ 1.090 hình ảnh độ phân giải cao mô tả chi tiết cơ quan sinh dưỡng và sinh sản của các loài (vượt 290 ảnh so với kế hoạch).
Điểm nhấn mang tính đột phá của đề tài là việc số hóa toàn diện nguồn dữ liệu thực vật gắn với công nghệ bản đồ số và nền tảng tra cứu thông minh. Nhóm nghiên cứu đã ứng dụng thiết bị định vị GPS cùng phần mềm ArcGIS 10.8 và MapInfo 17 để biên tập bản đồ phân bố của 436 loài theo 97 điểm trên 47 tuyến điều tra ở tỷ lệ 1/100.000. Toàn bộ thông tin phân loại học, đặc điểm hình thái, sinh thái, vùng phân bố và công dụng của 436 loài được tích hợp vào hệ thống cơ sở dữ liệu số chuẩn Darwin Core. Trên nền tảng này, nhóm tác giả đã thiết kế và đưa vào vận hành hệ thống phần mềm quản lý trên nền web cùng ứng dụng di động chạy trên hệ điều hành Android (phát triển bằng Flutter). Nhờ đó, cán bộ quản lý, nhà khoa học lẫn người dân có thể dễ dàng tra cứu thông tin, xem bản đồ phân bố trực quan và xuất báo cáo mọi lúc, mọi nơi trên máy tính hoặc điện thoại thông minh.
Bên cạnh các sản phẩm công nghệ, đề tài còn nghiệm thu và được cấp phép xuất bản quyển sách chuyên khảo “Tài nguyên thực vật hữu ích phi nông nghiệp ở TP Cần Thơ” dày 275 trang in màu với số lượng 300 bản, đồng thời công bố 3 bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín trong nước và quốc tế thuộc danh mục Scopus.
Mặt khác, đề tài chỉ rõ 2 nhóm nguyên nhân gây suy giảm tài nguyên và đề xuất 13 giải pháp ứng phó đồng bộ. Qua đó, giúp các cơ quan quản lý chuyên ngành như khoa học và công nghệ, nông nghiệp và môi trường, y tế, văn hóa và du lịch có cơ sở khoa học vững chắc để quy hoạch vùng bảo tồn, hạn chế tình trạng khai thác tự phát quá mức và định hướng gây trồng các loài cây dược liệu, cây cảnh quan có giá trị kinh tế cao.
PGS.TS Đặng Minh Quân, Chủ nhiệm đề tài, cho biết: “Từ những kết quả đã đạt được, nhóm nghiên cứu kiến nghị thành phố tiếp tục mở rộng điều tra, đánh giá đầy đủ thành phần loài thực vật hữu ích tại khu vực Sóc Trăng cũ và Hậu Giang cũ để hoàn thiện cơ sở dữ liệu đồng bộ cho TP Cần Thơ mới sau hợp nhất. Đồng thời, sớm triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm nông học, hóa học và dược học đối với 17 loài thực vật phi nông nghiệp giàu tiềm năng thương mại hóa, qua đó, biến nguồn tài nguyên bản địa quý giá thành động lực phát triển kinh tế xanh bền vững cho người dân địa phương”.
Bài, ảnh: LỆ THU


