Thị trường trái phiếu doanh nghiệp - “sân chơi” tiềm ẩn nhiều rủi ro

Thứ tư, 22/12/2021 18:29
(ĐCSVN) - Trong giai đoạn 2015-2020, theo thống kê của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp phát hành trên thị trường đạt hơn 1.100 nghìn tỷ đồng. Quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng quy mô dư nợ tín dụng của nền kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của thị trường trái phiếu doanh nghiệp thời gian qua được đánh giá là “sân chơi” tiềm ẩn nhiều rủi ro.​
leftcenterrightdel
Ảnh minh họa (Ảnh: T.L) 

Thực tế, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là hai cơ quan đóng vai trò chủ chốt trong việc soạn thảo, định hình các chính sách đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp suốt nhiều năm qua.

Năm 2020, khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát triển quá nóng, đây cũng là hai cơ quan đã đóng vai trò chính trong soạn thảo, lấy ý kiến và đề nghị Chính phủ ban hành Nghị định 81/2020/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 163/2018/NĐ-CP quy định về phát hành trái phiếu doanh nghiệp. Nghị định có hiệu lực từ tháng 9/2020, với kỳ vọng sẽ hạ nhiệt đà tăng nóng, giúp quản lý tốt hơn, minh bạch, công khai, hiệu quả hơn đối với thị trường này. Kết quả, phát hành trái phiếu doanh nghiệp đã tăng hơn 23,4% so cùng kỳ năm 2020. Trong khi năm 2020 cũng tăng khoảng 15,6% so năm 2019.

Ngày 10/11/2021, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã ban hành Thông tư 16/2021/TT- NHNN thay thế Thông tư số 22/2016/TT-NHNN và Thông tư số 15/2018/TT-NHNN quy định việc tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài mua trái phiếu doanh nghiệp. Cụ thể, Thông tư 16/2021/TT- NHNN yêu cầu các tổ chức tín dụng chú trọng việc xây dựng các quy định nội bộ nhằm giám sát và đánh giá định kỳ, cũng như quy định rõ trách nhiệm và nghĩa vụ của từng bộ phận, cá nhân, quản lý rủi ro hoạt động giao dịch trái phiếu. Ngoài ra, quy định cụ thể các trường hợp tổ chức tín dụng không được mua trái phiếu doanh nghiệp có mục đích phát hành để: cơ cấu lại các khoản nợ của chính doanh nghiệp phát hành; góp vốn, mua cổ phần tại doanh nghiệp khác; tăng quy mô vốn hoạt động.

Về cơ bản, những quy định tương đối chặt chẽ của Thông tư 16/2021/TT- NHNN cơ bản có thể kiểm soát việc đầu tư trái phiếu doanh nghiệp trong hệ thống các tổ chức tín dụng nhưng sự lỏng lẻo trong kiểm soát các hoạt động liên quan trái phiếu doanh nghiệp tại các công ty chứng khoán hay việc các ngân hàng một lúc diễn hai vai đã vô hình trung đẩy toàn bộ rủi ro về phía nhà đầu tư cá nhân.

Minh chứng là theo thống kê của SSI Research, các ngân hàng thương mại vừa là những nhà phát hành trái phiếu lớn nhất, đồng thời cũng là những nhà đầu tư trái phiếu lớn nhất thị trường. Cụ thể, tính đến ngày 30/6/2021, 28 ngân hàng đã mua lượng trái phiếu doanh nghiệp có số dư là 589.000 tỷ đồng, trong đó, trái phiếu do tổ chức tín dụng phát hành là 393.000 tỷ đồng và trái phiếu của tổ chức kinh tế khác là 196.800 tỷ đồng. Điều này đồng nghĩa với việc, Thông tư 16/2021/TT- NHNN chỉ điều chỉnh đối với việc mua trái phiếu do doanh nghiệp phát hành, ước tính khoảng 200.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 20% quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp.

Trong khi đó, số liệu thống kê thị trường trái phiếu doanh nghiệp cho thấy, phần lớn các lô trái phiếu doanh nghiệp đều được phát hành và mua bởi các ngân hàng và các công ty chứng khoán. Đến 30/6/2021, ngoài các ngân hàng đang nắm giữ 589 nghìn tỷ đồng, các công ty chứng khoán đã mua khoảng 110 nghìn tỷ đồng trái phiếu doanh nghiệp. Hiện, có khoảng 50 công ty chứng khoán được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp phép tham gia các hoạt động liên quan thị trường trái phiếu doanh nghiệp, trong đó hơn 50% thị phần tính theo giá trị phát hành thuộc về các công ty chứng khoán là công ty con hoặc dưới sự hỗ trợ của các ngân hàng.

Thế nhưng, các công ty chứng khoán và các ngân hàng đều không phải là người sở hữu trái phiếu doanh nghiệp cuối cùng. Sau khi mua, họ sẽ bán lại cho các nhà đầu tư, trong đó có rất nhiều nhà đầu tư cá nhân thông qua mạng lưới giao dịch với nhiều hình thức. Bên cạnh đó, họ còn đóng vai trò tư vấn, quản lý tài sản... cho nhà đầu tư. Thông qua hệ thống mạng lưới rộng khắp, số lượng khách hàng lớn, các ngân hàng và công ty chứng khoán dễ dàng thuyết phục nhà đầu tư mua trái phiếu doanh nghiệp với lãi suất hấp dẫn hơn rất nhiều lãi suất ngân hàng cùng các điều kiện mua lại, thế chấp vay vốn khi cần thiết.

Không chỉ vậy, theo đánh giá của chính Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã xuất hiện một số hiện tượng chào bán, phân phối, chuyển quyền sở hữu chưa phù hợp quy định của pháp luật tại các công ty chứng khoán, trong đó, có việc cung cấp dịch vụ liên quan trái phiếu doanh nghiệp của các doanh nghiệp nhỏ lẻ, mới thành lập, hoạt động trong các lĩnh vực có tính rủi ro cao, có kết quả kinh doanh không rõ ràng, thực chất.

Và có một thực tế, nhiều lô trái phiếu doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp bất động sản được thu xếp phát hành và mua lại bởi các công ty chứng khoán, các ngân hàng. Đặc biệt, các công ty chứng khoán này vốn là công ty con, công ty liên kết của các ngân hàng mà chủ ngân hàng ít nhiều có liên quan đến doanh nghiệp bất động sản phát hành trái phiếu đó. Hiện tượng này cho thấy dấu hiệu các ngân hàng đã trực tiếp hoặc thông qua công ty chứng khoán để cơ cấu nợ, đảo nợ, bơm vốn cho doanh nghiệp bất động sản “sân sau” thông qua việc mua trái phiếu doanh nghiệp, sau đó, chuyển nhượng cho các nhà đầu tư cá nhân và đẩy rủi ro về phía họ.

Ở đây, cũng cần nhấn mạnh rằng, tiền bán trái phiếu là tiền của doanh nghiệp. Nghĩa là, nếu ngân hàng mua trái phiếu của công ty con, công ty thân hữu, cũng có nghĩa tiền từ ngân hàng đã chuyển sang và hình thành tài sản cho nhóm nhỏ chủ các công ty con, công ty thân hữu của ngân hàng. Dòng tiền này với quy mô nhiều triệu tỷ đồng lại ít chịu các chế định áp dụng với tổ chức tín dụng.

Số liệu thống kê về đối tượng phát hành trái phiếu trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp thời gian qua cho thấy, đây chủ yếu là “sân chơi” của các tập đoàn bất động sản và các tổ chức tín dụng mà trong đó, các doanh nghiệp bất động sản lại có mối quan hệ khá chặt chẽ với các tổ chức tín dụng. Điển hình như nhóm Công ty CP Tập đoàn Sovico - một tập đoàn đa ngành, đầu tư và hoạt động kinh doanh trên nhiều lĩnh vực như: ngân hàng, tài chính, hàng không, năng lượng, bất động sản, quản lý tài sản, đầu tư… và các doanh nghiệp liên quan. Điều đáng nói là phần lớn các trái phiếu do nhóm doanh nghiệp này phát hành đều là trái phiếu không chuyển đổi, không kèm chứng quyền, không có tài sản bảo đảm nhưng lại khá mơ hồ thông tin về tình hình sử dụng vốn từ trái phiếu đã phát hành...

Tương tự, nhóm Công ty CP Tập đoàn Sunshine – doanh nghiệp mới được thành lập vào tháng 4/2016 với vốn điều lệ 300 tỷ đồng, chỉ trong vòng chưa đầy 5 năm đã có quá trình tăng vốn thần tốc lên đến 8.500 tỷ đồng vào năm 2018. Một trong những nguồn tài chính của Công ty CP Tập đoàn Sunshine chính là việc phát hành trái phiếu của tập đoàn và các công ty có liên quan. Tính từ đầu năm 2019 đến tháng 10/2021, dư nợ trái phiếu của Công ty CP Tập đoàn Sunshine và các doanh nghiệp liên quan, chỉ tính riêng trái phiếu được phát hành đang lưu hành, không tính trái phiếu đã được đáo hạn, đã là… 22.350 tỷ đồng.

Thậm chí, vài năm trở lại đây, thị trường trái phiếu doanh nghiệp còn xuất hiện hàng loạt doanh nghiệp không mấy tên tuổi nhưng đã phát hành thành công nhiều lô trái phiếu doanh nghiệp lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Các doanh nghiệp này này trên thực tế không hoạt động nhiều, được cho là lập ra với mục đích đặc biệt: huy động vốn cho các “công ty mẹ” thực hiện cơ cấu nợ vay ngân hàng và giảm áp lực khi hạch toán tài chính. Đặc biệt, tình trạng mục đích huy động một đằng, giải ngân một nẻo không phải hiếm trên thị trường. Câu chuyện cơ cấu lại nợ của Công ty CP Bông Sen – doanh nghiệp hiện nắm quyền chi phối khách sạn Daewoo Hà Nội, đã thu hút sự chú ý của thị trường khi huy động thành công 4.800 tỷ đồng từ một số nhà đầu tư tổ chức, thông qua hai đợt phát hành trái phiếu doanh nghiệp nhằm tái cơ cấu các khoản nợ gắn với trái phiếu doanh nghiệp do doanh nghiệp này đã phát hành riêng lẻ vào năm 2019 là một thí dụ điển hình.

Theo TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế, việc ngân hàng hay công ty chứng khoán ồ ạt mua trái phiếu doanh nghiệp thời gian qua không loại trừ mục đích đảo nợ, cơ cấu lại nợ cho doanh nghiệp. Nói cách khác, đây là một cách ngân hàng và doanh nghiệp “bắt tay nhau” dùng trái phiếu doanh nghiệp để đáo nợ.

Cũng chính vì thực trạng này, ngày 3/12/2021, tại Công điện số 8857/CĐ-VPCP, Văn phòng Chính phủ đã chính thức phát đi đánh giá của Thủ tướng Chính phủ rằng, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đang “tiềm ẩn nhiều rủi ro”.

Tại Công điện số 8857/CĐ-VPCP, Văn phòng Chính phủ cũng nêu rõ, yêu cầu một loạt bộ, ngành vào cuộc, để tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra việc phát hành trái phiếu doanh nghiệp, đặc biệt là trái phiếu phát hành riêng lẻ nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý, giám sát thị trường trái phiếu doanh nghiệp, bảo đảm thị trường phát triển lành mạnh, minh bạch, an toàn.

Thiết nghĩ, đã đến lúc các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần nghiêm túc nhìn nhận, đánh giá thực trạng của thị trường trái phiếu doanh nghiệp để có sự phối hợp chặt chẽ trong việc kiểm soát rủi ro, minh bạch thông tin, để thị trường trái phiếu - kênh huy động vốn hiệu quả cho nền kinh tế và quyền lợi của nhà đầu tư được bảo đảm, chứ không chỉ mãi là “sân chơi” tiềm ẩn nhiều rủi ro như hiện nay./.

Minh Phương
  Ý kiến bình luận
Họ và tên
Email
Lời bình
Xác thực