Tập huấn chuyên đề “Phương pháp nghiên cứu định tính đáp ứng yêu cầu công bố quốc tế”

PGS,TS Hoàng Thị Lan, Viện trưởng Viện Dân tộc và Tôn giáo phát biểu khai mạc Chương trình

Chương trình là hoạt động cụ thể hóa nội dung hợp tác giữa Viện Dân tộc và Tôn giáo với Đại học Monash, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học, tư vấn chính sách và công bố quốc tế của đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên Học viện.

Dự Chương trình có PGS,TS Hoàng Thị Lan, Viện trưởng Viện Dân tộc và Tôn giáo; TS Elissa Waters, Đại học Monash (Australia); đại diện lãnh đạo, giảng viên và nghiên cứu viên đến từ Viện Dân tộc và Tôn giáo và các viện chuyên ngành trong Học viện.

Nền tảng triết học và thiết kế nghiên cứu theo chuẩn quốc tế

Trong phiên làm việc buổi sáng, GS Narelle Warren đã chia sẻ chuyên sâu về lý thuyết nền tảng và phương pháp thiết kế nghiên cứu định tính đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của các tạp chí khoa học quốc tế.

Giới thiệu Mô hình Tảng băng trôi (Iceberg Model) trong tư duy nghiên cứu, GS Narelle Warren làm rõ mối quan hệ giữa phương pháp thu thập dữ liệu và nền tảng triết học nghiên cứu. Trong đó, phần nổi của tảng băng là hoạt động điền dã thực địa, phỏng vấn và làm việc trực tiếp với cộng đồng – phần dễ quan sát và thực hiện nhất. Phần chìm dưới tảng bang là hệ thống các giả định triết học đóng vai trò quyết định toàn bộ thiết kế nghiên cứu, bao gồm: Bản thể luận (Ontology) - Cách thức nhà nghiên cứu hiểu về sự tồn tại và bản chất vận hành của thế giới thực tại; Nhận thức luận (Epistemology) - Cách thức tri thức được tạo ra, mối quan hệ giữa con người và tri thức, cùng tiêu chí đánh giá tính tin cậy của tri thức; Giá trị học (Axiology) - Giá trị thực tiễn và ý nghĩa nhân văn mà nghiên cứu mang lại cho xã hội.

GS Narelle Warren báo cáo tại Chương trình

Theo báo cáo viên, khác với nghiên cứu định lượng vốn tập trung đo lường các chỉ số số học, nghiên cứu định tính tiếp cận những hiện tượng xã hội và trải nghiệm chiều sâu của con người. Vì vậy, tính chủ quan không phải là rào cản hay hạn chế, mà chính là chất liệu cốt lõi để thấu hiểu bản chất trải nghiệm của con người; do đó khi viết các bài báo công bố quốc tế, các nhà nghiên cứu không nên coi tính chủ quan là điểm hạn chế của phương pháp định tính.

Tại Chương trình, GS Narelle Warren giới thiệu 4 dạng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp phổ biến: (i) thiết kế song song (Parallel/Concurrent design) - thu thập và phân tích dữ liệu định tính và định lượng đồng thời với vai trò ngang nhau; (ii) thiết kế nối tiếp giải thích (Explanatory sequential design) - thực hiện nghiên cứu định lượng trước, sau đó dùng định tính để giải thích chuyên sâu; (iii) thiết kế nối tiếp tìm kiếm (Exploratory sequential design) - thực hiện nghiên cứu định tính trước để khám phá hiện tượng, sau đó dùng định lượng để đo lường diện rộng; (iv) thiết kế lồng ghép (Embedded design) - một phương pháp đóng vai trò chủ đạo, phương pháp còn lại lồng ghép hỗ trợ giải thích. Điều quan trọng là nhà nghiên cứu phải lập luận rõ ràng, thuyết phục vì sao thiết kế được lựa chọn là phù hợp nhất với câu hỏi nghiên cứu.

Về quy trình thiết kế dự án, GS Narelle Warren khái quát qua 5 bước logic: (1) Thiết kế dự án và xác định lỗ hổng tri thức; (2) Lập kế hoạch nghiên cứu; (3) Lập kế hoạch điền dã; (4) Thực hiện điền dã; (5) Phân tích dữ liệu và báo cáo tư vấn chính sách. Minh họa qua dự án nghiên cứu quốc tế Hello Stroke, GS Narelle Warren lưu ý việc khoanh vùng phạm vi để tránh bị chệch hướng nghiên cứu.

Kỹ thuật điền dã, chuyển giao chính sách và đạo đức nghiên cứu

Trong phiên làm việc buổi chiều, Chương trình tập huấn tập trung vào các kỹ thuật điền dã định tính chuyên sâu, phương pháp tư vấn chính sách và tuân thủ chuẩn mực đạo đức khoa học.

Chia sẻ mô hình kết hợp con số và câu chuyện thực tế, GS Narelle Warren cho biết, trong nghiên cứu ứng dụng, nếu các con số mang lại tính khái quát thì các câu chuyện chiều sâu từ phỏng vấn định tính chính là chất liệu thuyết phục nhất đối với các nhà hoạch định chính sách. Dòng chảy tư vấn chính sách hiệu quả cần tuân thủ lộ trình: từ thu thập câu chuyện thực tiễn đến diễn giải bản chất chính sách, xác định ưu tiên kiến nghị và đạt được kết quả chính sách.

Quang cảnh Chương trình

Trên cơ sở đó, GS Narelle Warren đi sâu phân tích hai phương pháp thu thập dữ liệu cốt lõi. Một là phỏng vấn sâu (In-depth Interviews), phân tích 3 mức độ cấu trúc: có cấu trúc, bán cấu trúc, phi cấu trúc). Trong đó, cần chú ý các kỹ năng quan trọng như: làm chủ khoảng im lặng để người tham gia suy nghĩ và giải tỏa cảm xúc; ưu tiên đặt câu hỏi mở; tránh câu hỏi định hướng và câu hỏi quá phức tạp. Hai là thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions - FGD), phân loại các loại hình nhóm: nhóm tự nhiên, nhóm chuyên gia, nhóm ngẫu nhiên. Báo cáo viên lưu ý việc nhận diện và quản trị quan hệ quyền lực, yếu tố văn hóa gia trưởng trong thảo luận nhóm để đảm bảo mọi thành viên đều có cơ hội phát biểu bình đẳng.

Về vấn đề chọn mẫu trong nghiên cứu định tính, GS Narelle Warren khẳng định nghiên cứu định tính tuân theo nguyên tắc chọn mẫu mục tiêu và hướng tới độ bão hòa dữ liệu, cũng như sự dư thừa thông tin, thay vì áp đặt một con số cơ học cứng nhắc. Các tạp chí quốc tế đánh giá cao tính logic trong lập luận chọn mẫu của tác giả.

GS Narelle Warren cũng làm rõ các nguyên tắc Đạo đức nghiên cứu, yêu cầu về việc ký thỏa thuận bảo mật thông tin và tôn trọng sự tự nguyện của người tham gia, đảm bảo quy chuẩn vận hành trong triển khai thực hiện các phương pháp thu thập dữ liệu cốt lõi.

Kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tại Chương trình tập huấn, các đại biểu tham dự đã trực tiếp trải nghiệm các kỹ thuật điền dã thực hành như liệt kê tự do - thu thập nhanh các khái niệm, giá trị từ người tham gia; xếp hạng thứ tự ưu tiên - sử dụng các thẻ bầu chọn để nhóm thảo luận, tranh luận và sắp xếp mức độ quan trọng của các tiêu chí. Các đại biểu cũng đã cùng nhau tham gia bài tập thực hành nhóm, xây dựng câu hỏi nghiên cứu, xác định mục tiêu và lập Ma trận kết nối từ nền tảng nhận thức luận, câu hỏi nghiên cứu, bằng chứng cần có đến phương pháp thu thập dữ liệu và cân nhắc đạo đức nghiên cứu.

Khẳng định hiệu quả hợp tác học thuật và triển vọng phát triển

Phát biểu tổng kết Chương trình tập huấn, PGS,TS Hoàng Thị Lan, Viện trưởng Viện Dân tộc và Tôn giáo trân trọng cảm ơn GS Narelle Warren đã dành thời gian quý báu chia sẻ những tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm vô cùng thiết thực, giàu tính khoa học và ứng dụng thực tiễn cao.

PGS,TS Hoàng Thị Lan trao quà lưu niệm cho GS Narelle Warren

Những kiến thức phương pháp luận tiên tiến, kỹ năng điền dã thực địa và kinh nghiệm công bố quốc tế được chia sẻ tại buổi tập huấn có ý nghĩa quan trọng đối với đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh trong việc nâng cao chất lượng các đề tài nghiên cứu khoa học, xây dựng các báo cáo tư vấn chính sách chất lượng cao, đồng thời gia tăng số lượng và chất lượng các bài báo công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín.

PGS,TS Hoàng Thị Lan nhấn mạnh, thành công của Chương trình tập huấn một lần nữa khẳng định mối quan hệ hợp tác hiệu quả, bền chặt giữa Viện Dân tộc và Tôn giáo, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh với Trường Khoa học Xã hội, Đại học Monash (Australia); mở ra nhiều triển vọng hợp tác sâu rộng hơn nữa trong nghiên cứu khoa học, đào tạo cán bộ và trao đổi học thuật quốc tế trong thời gian tới.

Chương trình tập huấn chuyên đề là hoạt động cụ thể hóa nội dung hợp tác đã được thống nhất giữa Viện Dân tộc và Tôn giáo và Đại học Monash (Australia). Trước đó, lãnh đạo Viện Dân tộc và Tôn giáo đã có buổi tiếp và làm việc chính thức với GS Narelle Warren.

Tại buổi làm việc, hai bên đã thống nhất định hướng hợp tác trọng tâm thông qua việc chia sẻ các phương pháp luận nghiên cứu tiên tiến (như Nhân học nữ quyền, Nghiên cứu tham gia) và xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cho đội ngũ cán bộ, giảng viên.

Các đại biểu tham dự chụp ảnh chung