Trải nghiệm tinh hoa nghề dệt thổ cẩm của người Thái Mai Châu
Phụ nữ bản Lác, xã Mai Hạ cần mẫn quay tơ, se sợi.
Khung cửi dệt nên những tấm thổ cẩm sắc màu hoa văn rực rỡ đã gắn bó với bà Hà Thị Thảo ở bản Nhót, xã Mai Châu suốt cả một đời. Bà bảo rằng, phụ nữ Thái rất coi trọng nghề dệt, coi đó không chỉ là thước đo tài năng, sự chăm chỉ, khéo léo mà còn là công cụ mưu sinh, tạo thu nhập và giúp bảo tồn nét văn hóa truyền thống. Bởi thế, từ khi mới 12 - 13 tuổi, mẹ của bà đã chỉ dạy cho bà cách dệt thổ cẩm. Sau này, bà lại truyền dạy nghề cho 3 con gái.
Bà Hà Thị Thảo ở bản Nhót, xã Mai Châu có gần 60 năm giữ gìn nghề dệt thổ cẩm truyền thống.
Không phát triển mạnh các loại hình du lịch, dịch vụ ẩm thực, lưu trú như một số bản khác, bản Nhót tập trung thu hút khách đến tìm hiểu về văn hóa truyền thống với không gian nhà sàn, cuộc sống sinh hoạt của người dân bản địa và đặc biệt là trải nghiệm nghề dệt thổ cẩm. Dân trong bản hiện lưu giữ khoảng 60 khung dệt. Phụ nữ vẫn thực hành và tham gia làm nghề thường xuyên. Trong đó, gia đình bà Hà Thị Thảo hoạt động tích cực nhất với số lượng 4 khung dệt. Ngoài ra, bà còn đón các đoàn khách đến tham quan, trải nghiệm nghề truyền thống.
Mùa thu hoạch bông dệt thường vào thời điểm cuối năm. Tranh thủ lúc nghỉ trưa, chị em bản Lác, xã Mai Hạ lọc sạch hạt bông, đánh tung rồi vo thành từng kén nhỏ để kéo sợi. Bước kéo sợi đòi hỏi sự khéo léo để sợi chỉ được đều, mịn, trước khi cuộn lại đem nhuộm màu. Chị Hà Thị Mai tiết lộ: Kéo sợi là khâu quan trọng, cần sự khéo léo và kinh nghiệm, tạo nên nền tảng cho những hoa văn tinh xảo cũng như các bước nhuộm, dệt về sau.
Cũng tương tự nghề dệt truyền thống của cộng đồng các dân tộc thiểu số khác, để dệt nên một tấm vải thổ cẩm, người Thái ở các xã vùng cao, miền núi Mai Châu trải qua quy trình trồng bông, bật bông, kéo sợi, tạo màu, mắc khung cửi, dệt thành phẩm... Họa tiết trên thổ cẩm do bà con làm ra rất phong phú, đa dạng, chủ yếu là họa tiết hình học, chữ viết, cỏ cây hoa lá, động vật... Do đây là sản phẩm làm bằng tay nên đòi hỏi phải tỉ mỉ từng khâu xếp chỉ, đưa thoi, đếm số lượt chỉ màu. Đặc biệt, kinh nghiệm, óc thẩm mỹ, sáng tạo của người dệt có vai trò quyết định đến việc tạo họa tiết, hoa văn làm nên tấm vải có bố cục đẹp, hài hòa với tổng thể.
Du khách nước ngoài tham quan, mua sắm sản phẩm dệt thủ công của cơ sở dệt thổ cẩm Hoa Ban.
Bên cạnh việc duy trì nghề dệt thổ cẩm trong dân, một số cơ sở dệt, HTX đã tham gia bảo tồn và phát triển nghề dệt truyền thống kết hợp với du lịch. Trong đó, cơ sở dệt thổ cẩm Hoa Ban là điểm trải nghiệm nghề dệt được du khách nước ngoài yêu thích. Tại đây, du khách có thể tham gia vào quy trình phơi khô nguyên liệu, làm thuốc nhuộm vải, thêu, dệt.
HTX Dệt thổ cẩm và dịch vụ du lịch Chiềng Châu có 40 khung dệt, tạo việc làm cho hơn 100 phụ nữ. Các sản phẩm do các thành viên của HTX làm ra được tiêu thụ tốt trên thị trường trong nước, ngoài nước, nhờ sự đa dạng về mặt hàng: Túi xách, khăn, áo, ba lô, ví... Mỗi sản phẩm đều được dệt thủ công hoàn toàn, họa tiết sinh động, mang đậm nét văn hóa dân tộc Thái.
Cùng với nghề truyền thống, các sản phẩm nghề dệt của người Thái Mai Châu góp phần lan tỏa niềm tự hào dân tộc. Trong những sự kiện quan trọng của cộng đồng, người dân vẫn ưu tiên mặc trang phục truyền thống. Nếu như trước đây, sản phẩm thổ cẩm của người Thái chỉ sử dụng trong gia đình, hoặc trao đổi vật phẩm thì hiện nay, những chiếc khăn, túi, chăn, gối, quần áo, vật dụng trang trí, đồ lưu niệm... do chị em phụ nữ làm ra đã tạo được sức hút đối với du khách trong và ngoài nước, góp phần quảng bá văn hóa dân tộc và tăng thu nhập cho người dân.
Những tấm vải thổ cẩm dệt tay với họa tiết hoa văn tinh tế, thể hiện tài hoa, óc thẩm mỹ của các nghệ nhân nghề dệt người Thái Mai Châu nhận được sự tán thưởng, yêu thích của du khách.
Theo đồng chí Hà Trung Thảo - Chủ tịch UBND xã Mai Châu, du khách trong nước, quốc tế có xu hướng tìm kiếm những trải nghiệm mang đậm bản sắc dân tộc. Nghề dệt thổ cẩm truyền thống là nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng người Thái. Cùng với sản phẩm du lịch khác, nghề dệt thổ cẩm gắn với những trải nghiệm văn hóa bản địa và di sản đã và đang tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho điểm đến du lịch ở các xã vùng cao, miền núi Mai Châu.
