Văn hóa số: Khi quy tắc cần trở thành lề lối tự nguyện
Có một sự thật mà nhiều người vẫn chưa thừa nhận: không gian mạng không phải là thế giới khác. Đó là một chiều kích mở rộng của đời sống thực, nơi danh dự, tình cảm, uy tín và cả sự an toàn tinh thần của con người đều có thể bị tổn thương không kém gì ngoài đời. Một bình luận ác ý có thể khiến một người trẻ rơi vào trầm cảm. Một tin giả lan truyền chóng mặt có thể làm mất uy tín của một cá nhân, một tổ chức chỉ trong vài giờ. Một lời kích động phân biệt vùng miền, dân tộc có thể gieo mầm hận thù dai dẳng trong cộng đồng.
Vậy mà không ít người vẫn hành xử trên mạng theo kiểu “nói cho sướng miệng”, “ném đá giấu tay”. Thậm chí không cần tìm hiểu sự tình mà cứ thế bình luận theo đám đông, hùa vào công kích chỉ vì một dòng tiêu đề giật gân hay đoạn clip cắt xén thiếu ngữ cảnh. Căn nguyên sâu xa nằm ở một quan niệm sai lầm đã bám rễ lâu nay: rằng danh tính ảo đồng nghĩa với trách nhiệm ảo. Sau một tài khoản ẩn danh, giới hạn đạo đức bỗng trở nên mờ nhạt, người ta sẵn sàng thốt ra những điều mà ngoài đời không bao giờ dám nói.
Chính tư duy “ảo thì vô can” ấy là gốc rễ của những vấn nạn đang ngày càng trầm trọng: bạo lực mạng, tin giả, ngôn ngữ thù ghét - những thứ gây tổn thương thật và xói mòn thật nền tảng văn hóa ứng xử mà chúng ta dày công vun đắp.
Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số năm 2026 ra đời trong bối cảnh đó, và điểm tiến bộ nổi bật nhất so với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội năm 2021 chính là sự mở rộng về phạm vi và tư duy quản trị. Thay vì chỉ nhìn vào người dùng cuối, văn bản lần này xác lập trách nhiệm của toàn bộ hệ sinh thái số - từ cá nhân, tổ chức cung cấp nền tảng, nhà cung cấp dịch vụ Internet, cơ quan báo chí - truyền thông, đến các doanh nghiệp và tổ chức khác. Đây là tư duy đúng, bởi văn hóa số không thể được kiến tạo từ một phía.
Một điểm mới đáng ghi nhận là Bộ Quy tắc đặc biệt chú trọng trách nhiệm của những người có ảnh hưởng, chủ các trang cộng đồng, nhóm cộng đồng, kênh nội dung khi tham gia hoạt động trên môi trường số. Bởi, trong thời đại mà một video ngắn có thể chạm đến hàng triệu người chỉ sau vài phút, những cá nhân này đang nắm giữ sức mạnh định hình dư luận không thua kém bất kỳ tờ báo nào. Quyền lực ấy phải đi kèm trách nhiệm tương xứng: không lợi dụng niềm tin, tình cảm của công chúng, khán giả để trục lợi cá nhân, không quảng cáo gian dối, không cổ xúy các hành vi vi phạm pháp luật, trái với thuần phong mỹ tục và các giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc.
Tại Thanh Hóa, chỉ một tuần sau khi Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số được ban hành, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Công văn 1261/SVHTTDL-TTBCXB về việc triển khai Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số, yêu cầu các cơ quan, đơn vị, địa phương triển khai tuyên truyền bằng nhiều hình thức; lồng ghép nội dung vào các hoạt động chuyển đổi số, xây dựng công dân số; đồng thời chủ động phát hiện, phối hợp xử lý các hành vi đăng tải thông tin vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Đây là hành động kịp thời, thể hiện sự vào cuộc tích cực và quyết liệt của cấp ủy, chính quyền tỉnh Thanh Hóa trong việc xây dựng môi trường số văn minh, lành mạnh.
Song, để bộ quy tắc thực sự phát huy hiệu quả, cần triển khai đồng bộ trên cả ba phương diện: giáo dục văn hóa số từ sớm trong nhà trường và gia đình; nêu gương và tôn vinh những cá nhân, tổ chức thực hành ứng xử văn minh trên không gian mạng; đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi để người dân dễ dàng phản ánh và được xử lý kịp thời khi phát hiện thông tin sai sự thật, nội dung vi phạm pháp luật.
Tự do ngôn luận là quyền thiêng liêng, nhưng không đồng nghĩa với vô trách nhiệm. Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số không phải công cụ hạn chế tiếng nói của người dân - đó là “hàng rào đạo đức” mà một xã hội văn minh cần có để bảo vệ người yếu thế, bảo vệ trẻ em và bảo vệ sự thật. Nhưng hàng rào ấy chỉ vững chắc khi được dựng lên từ ý thức tự giác của mỗi người, chứ không phải từ nỗi sợ bị xử phạt. Từ quy tắc trở thành lề lối - đó là hành trình biến những điều được viết trên giấy thành phản xạ văn hóa tự nhiên trong từng hành vi ứng xử hằng ngày trên không gian số. Khi ấy, môi trường mạng mới thực sự là nơi nuôi dưỡng tri thức, kết nối con người và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong thời đại mới.
BTH
