Nhận diện và bảo vệ hàng hoá có xuất xứ Việt Nam: Bước đột phá từ Nghị định số 384/2026/NĐ-CP

Khắc phục khoảng trống pháp lý, tạo nền tảng bảo vệ hàng Việt

Thực tế cho thấy, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã ban hành các quy định về xuất xứ hàng hóa nhằm xác định một sản phẩm có xuất xứ Việt Nam hay không, chủ yếu phục vụ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, thực thi cam kết ưu đãi thuế quan trong các hiệp định thương mại tự do và những mục tiêu quản lý ngoại thương. Tuy nhiên, đối với hàng hóa được sản xuất và lưu thông trong nước, chưa có quy định chuyên biệt hướng dẫn thống nhất việc xác định xuất xứ Việt Nam.

Nghị định số 384/2026/NĐ-CP được ban hành nhằm khắc phục điểm nghẽn pháp lý, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Sự thiếu hụt này tạo ra những khoảng trống trong thực tiễn. Doanh nghiệp có thể gặp lúng túng khi xác định và chứng minh xuất xứ sản phẩm; cơ quan quản lý thiếu căn cứ kỹ thuật thống nhất để đánh giá việc tuân thủ; trong khi người tiêu dùng cũng cần một cơ sở đáng tin cậy để nhận diện hàng hóa thực sự có xuất xứ Việt Nam.

Đáng chú ý, khi thị trường trong nước ngày càng phát triển, hàng hóa có nguồn gốc, xuất xứ đa dạng, việc thiếu tiêu chí thống nhất có thể làm gia tăng nguy cơ lợi dụng nhãn mác, thông tin xuất xứ để gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Những sản phẩm chỉ trải qua một số công đoạn gia công đơn giản nhưng được quảng bá như hàng hóa có xuất xứ Việt Nam cũng có thể tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng với các doanh nghiệp thực sự đầu tư sản xuất trong nước.

Theo Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương, trong bối cảnh đó, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP được ban hành nhằm khắc phục điểm nghẽn pháp lý, cụ thể hóa các chủ trương của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện thể chế, tháo gỡ rào cản, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nghị định đồng thời góp phần triển khai hiệu quả Luật Thương mại năm 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025. Đây là mảnh ghép pháp lý quan trọng, bảo đảm các quy định về hàng hóa, chất lượng sản phẩm và thông tin xuất xứ được thực thi đồng bộ, toàn diện hơn.

Giá trị của quy định mới không chỉ nằm ở việc bổ sung căn cứ pháp lý mà còn ở khả năng thiết lập một chuẩn mực chung cho các chủ thể tham gia thị trường. Theo đó, doanh nghiệp có cơ sở để tự xác định xuất xứ sản phẩm theo quy định; cơ quan có thẩm quyền có căn cứ đánh giá mức độ tuân thủ; người tiêu dùng được tiếp cận thông tin rõ ràng hơn về nguồn gốc hàng hóa.

Đặc biệt, việc xác định xuất xứ Việt Nam theo những tiêu chí thống nhất sẽ góp phần bảo vệ uy tín của hàng hóa sản xuất trong nước. Đây là điều kiện quan trọng để những doanh nghiệp đầu tư thực chất vào sản xuất, công nghệ, nghiên cứu và phát triển không bị đánh đồng với các chủ thể chỉ thực hiện những công đoạn gia công đơn giản nhằm tạo lợi thế về nhãn mác.

Bộ tiêu chí minh bạch, chuyển mạnh sang tự kê khai và hậu kiểm

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định số 384/2026/NĐ-CP là thiết lập bộ tiêu chí định lượng để xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất trong nước. Theo đó, Nghị định phân định rõ hàng hóa có xuất xứ thuần túy Việt Nam tại Điều 5 và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy Việt Nam tại Điều 6.

Đối với hàng hóa không thuần túy, được sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu hoặc nguyên liệu không rõ xuất xứ, doanh nghiệp có thể lựa chọn áp dụng một trong hai tiêu chí: Chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) ở cấp độ 4 số hoặc Hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) tối thiểu 30% tính trên giá xuất xưởng.

Nghị định có cơ chế khuyến khích hoạt động đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ

Việc đưa ra các tiêu chí cụ thể giúp doanh nghiệp có căn cứ đối chiếu quy trình sản xuất, cơ cấu nguyên liệu và giá trị tạo ra trong nước để xác định xuất xứ sản phẩm. Thay vì dựa vào những cách hiểu khác nhau về mức độ tham gia của Việt Nam trong quá trình sản xuất, việc xác định xuất xứ được đặt trên nền tảng các điều kiện kỹ thuật có thể kiểm chứng.

Cục Xuất nhập khẩu chỉ rõ, Nghị định có cơ chế khuyến khích hoạt động đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ. Theo Điều 6.4, các chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, lập trình, số hóa, tự động hóa, thử nghiệm kỹ thuật và kiểm thử phần mềm gắn liền với quy trình tạo ra sản phẩm được tính vào hàm lượng giá trị Việt Nam.

Quy định này có ý nghĩa trong bối cảnh giá trị của sản phẩm ngày càng được tạo nên không chỉ từ nguyên liệu, nhân công hay hoạt động lắp ráp mà còn từ tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo. Việc ghi nhận các khoản chi phí này trong tính toán VVC góp phần khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu, thiết kế, phát triển công nghệ và nâng cao tỷ lệ giá trị được tạo ra tại Việt Nam.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển dịch từ gia công sang sản xuất có giá trị gia tăng cao.

Song song với việc thiết lập tiêu chí công nhận, Nghị định cũng quy định rõ các công đoạn gia công, chế biến đơn giản không được xem là căn cứ xác định xuất xứ Việt Nam tại Điều 7. Các hoạt động như sơ chế, bảo quản, đóng gói đơn giản, dán nhãn, chia tách lô hàng, dán tem hoặc lắp ráp sơ sài không đủ điều kiện để tạo lập xuất xứ Việt Nam.

Đây là quy định có ý nghĩa trực tiếp trong phòng ngừa gian lận xuất xứ. Một sản phẩm không thể được coi là hàng hóa có xuất xứ Việt Nam chỉ vì được đưa về Việt Nam để thực hiện một vài thao tác đơn giản trước khi lưu thông trên thị trường. Việc loại trừ những công đoạn không làm thay đổi bản chất hàng hóa góp phần bảo đảm tính thực chất của xuất xứ, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp.

Không chỉ đổi mới về tiêu chí kỹ thuật, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP còn thể hiện bước chuyển trong phương thức quản lý khi không phát sinh thủ tục hành chính về cấp Giấy chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước.

Theo đó, việc xác định xuất xứ được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện. Tổ chức, cá nhân không phải thực hiện thủ tục đề nghị cấp Giấy chứng nhận xuất xứ, không phát sinh phí, lệ phí. Doanh nghiệp căn cứ quy trình sản xuất thực tế và các tiêu chí tại Nghị định để tự xác định, công bố hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.

Tuy nhiên, tự nguyện không đồng nghĩa với tùy ý. Khi đã công bố hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực, chính xác của thông tin. Doanh nghiệp có nghĩa vụ lưu giữ hồ sơ chứng minh xuất xứ, bao gồm hóa đơn đầu vào, bảng kê nguyên vật liệu, mô tả quy trình sản xuất và các tài liệu liên quan, đồng thời có trách nhiệm chứng minh việc đáp ứng tiêu chí khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Cách tiếp cận này góp phần giảm gánh nặng thủ tục, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời tăng trách nhiệm của thương nhân trong việc cung cấp thông tin về sản phẩm. Cơ quan quản lý tập trung vào thanh tra, kiểm tra và hậu kiểm trên cơ sở hồ sơ, mức độ tuân thủ và yêu cầu quản lý, thay vì tạo thêm một quy trình cấp phép hành chính.

Một điểm đáng chú ý khác là quy định chuyển tiếp tại Điều 12. Theo đó, hàng hóa có nhãn thể hiện xuất xứ Việt Nam phù hợp với quy định pháp luật trước thời điểm Nghị định có hiệu lực được tiếp tục sử dụng nhãn đến khi hết hạn sử dụng. Quy định này giúp doanh nghiệp tránh lãng phí nhãn hàng hóa đã sản xuất, không phải tổ chức dán lại nhãn đối với hàng hóa đã lưu hành trước ngày 01/01/2027, qua đó hạn chế tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Có thể thấy, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt quy định về xác định xuất xứ hàng hóa nội địa mà còn đặt nền móng cho việc xây dựng niềm tin đối với hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Khi xuất xứ được xác định bằng tiêu chí rõ ràng, minh bạch và có thể kiểm chứng, giá trị thực chất của sản phẩm sẽ được bảo vệ tốt hơn.

Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm với thông tin công bố, người tiêu dùng có thêm căn cứ lựa chọn sản phẩm và cơ quan quản lý tăng hiệu quả kiểm soát thị trường. Từ đó, hàng hóa Việt Nam không chỉ được nhận diện bằng nhãn mác mà còn được khẳng định bằng năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sự minh bạch trong toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.