PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Cần khuyến khích mạnh hơn thương mại điện tử vùng dân tộc thiểu số và miền núi

Thương mại điện tử: Cánh tay nối dài của khu vực miền núi

- Thưa ông, việc tiêu thụ sản phẩm cho đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay vẫn gặp nhiều khó khăn, theo ông, đâu là nguyên nhân và thương mại điện tử có thể tháo gỡ những điểm nghẽn này như thế nào?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số xuất phát từ cả điều kiện khách quan và hạn chế trong tổ chức sản xuất, kinh doanh.

Trước hết, bà con chủ yếu sinh sống ở vùng cao, vùng xa, giao thông khó khăn. Sản xuất còn nhỏ lẻ, nguồn cung thiếu ổn định, sản phẩm chưa có thương hiệu bài bản và chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, chưa đăng ký theo quy định nên khó tham gia các kênh phân phối chuyên nghiệp.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện thương mại và Kinh tế quốc tế

Đối với nông sản, ngoài yêu cầu về chất lượng còn phải đáp ứng điều kiện bảo quản, kiểm dịch động, thực vật và truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, người dân thiếu liên kết sản xuất theo chuỗi, hạn chế về kỹ thuật thương mại, xây dựng kênh bán hàng và tư duy tổ chức sản xuất quy mô lớn.

Trong hiện trạng này, thương mại điện tử có thể giúp bà con tiếp cận trực tiếp người mua, mở rộng thị trường và tăng thu nhập. Tuy nhiên, đây không phải “chiếc đũa thần” giải quyết mọi vấn đề. Muốn bán hàng trực tuyến hiệu quả, trước hết phải tổ chức lại sản xuất, bảo đảm chất lượng và nguồn cung.

Tôi cho rằng cần giúp người dân nhận biết sản phẩm còn thiếu tiêu chuẩn gì, cần đáp ứng điều kiện nào và cách tham gia các sàn thương mại điện tử. Cùng với đó, cần khuyến khích thương mại điện tử mạnh hơn nữa kết hợp với hướng dẫn phù hợp từng địa phương. Hoạt động này có thể lồng ghép với chương trình xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững để tận dụng nguồn lực.

- Thực tế, mô hình đưa sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số lên sàn thương mại điện tử của xã Bình Lư (Lai Châu) được đánh giá cao, vậy theo ông, cần làm gì để nhân rộng mô hình này?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Muốn nhân rộng mô hình hiệu quả, trước hết phải hình thành chuỗi liên kết, bảo đảm sản phẩm có chất lượng, nguồn cung ổn định và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Theo tôi, cần tập trung vào năm yêu cầu: Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn; hình thành chuỗi liên kết; bảo đảm nguồn cung ổn định; xây dựng thương hiệu; xác định rõ trách nhiệm khi sản phẩm bị hỏng, lỗi hoặc không bảo đảm chất lượng.

Chuỗi liên kết phải bao gồm từ nguyên vật liệu, công nghệ sản xuất đến bảo quản, đóng gói và kiểm định chất lượng. Sản phẩm cần có đầy đủ thông tin về ngày sản xuất, hạn sử dụng, đáp ứng yêu cầu khách hàng. Khi đáp ứng được những điều kiện này, các hộ sản xuất có thể liên kết mở rộng quy mô, từng bước hình thành hợp tác xã, tiến tới thành lập doanh nghiệp. Đây là hướng đi cần thiết để chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang kinh doanh có tổ chức.

Bên cạnh đó, cần khai thác hiệu quả các sàn thương mại điện tử và tổ nhóm kinh doanh trực tuyến. Khi bán được hàng, bà con có thêm kinh nghiệm, vốn, công nghệ và kiến thức về sản phẩm, từ đó nâng cấp chất lượng, mở rộng sản xuất.

Cần có chương trình "khuyến thương mại điện tử"

- Hiện mới có một số mô hình riêng lẻ trong phát triển thương mại điện tử ở cấp xã. Ở cấp độ vĩ mô, theo ông, cần có những giải pháp gì về mặt chính sách để nhân rộng mô hình, đưa thương mại điện tử đến vùng sâu, vùng xa, hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số tiêu thụ sản phẩm?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Trước hết, cần nhìn nhận thương mại điện tử là một trong những động lực tăng trưởng mới và phải có những bước đột phá trong phát triển lĩnh vực này.

Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ xác định thương mại điện tử là động lực tăng trưởng mới, giao Bộ Công Thương chủ trì hai chỉ tiêu năm 2026: Thị trường thương mại điện tử B2C tăng 20-22%, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử đạt 60-62%.

Sản phẩm của bà con dân tộc thiểu số ngày một được nhiều người tiêu dùng biết đến

Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 tại Quyết định số 1568/QĐ-BCT cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 có 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trên nền tảng thương mại điện tử; 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến. Đồng thời, phấn đấu đào tạo 1 triệu lượt doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh, cá nhân, cán bộ quản lý nhà nước và sinh viên về kỹ năng ứng dụng thương mại điện tử.

Từ những định hướng này, theo tôi, cần nghiên cứu xây dựng một chương trình "khuyến thương mại điện tử". Quy mô đầu tư cần ít nhất tương đương chương trình xây dựng nông thôn mới hoặc giảm nghèo bền vững.

Đặc biệt, cần ưu tiên vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Mỗi địa phương, thậm chí mỗi làng, mỗi xã đều có thể sở hữu nhiều sản phẩm khác nhau. Tổng số sản phẩm có tiềm năng đưa lên môi trường trực tuyến có thể lên tới hàng chục nghìn. Đây là nguồn lực lớn nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Chương trình phải đầu tư đồng bộ về nền tảng, cơ chế bảo hộ, phòng chống rủi ro và sự tham gia của nhiều bên. Cùng với đầu tư hạ tầng và nền tảng, cần tổ chức đào tạo theo từng cấp độ, việc đào tạo phải đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hành. Người dân không nhất thiết phải hiểu sâu về công nghệ mà trước hết cần biết sử dụng những công cụ thuận tiện, hiệu quả, có khả năng tạo ra thu nhập.

- Chính quyền địa phương có vai trò như thế nào trong việc kết nối chính sách, hỗ trợ người dân tham gia thương mại điện tử và cần tổ chức thực hiện ra sao để các mô hình có thể lan tỏa rộng hơn, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Khi đã phân cấp, giao nhiệm vụ cho địa phương, các tỉnh, thành phố và cấp xã cần chủ động xây dựng đề án phát triển thương mại điện tử phù hợp điều kiện thực tế. Tuy nhiên, việc triển khai phải bảo đảm thống nhất từ đề án quốc gia đến cấp tỉnh và cấp xã.

Theo tôi, cần xây dựng đề án mẫu hoặc khung tham chiếu để các địa phương căn cứ thực hiện. Những địa phương đi trước, có kết quả tốt nên tổng kết, xây dựng mô hình và phổ biến cách làm để nơi khác học tập. Các địa phương có điều kiện tương đồng có thể trao đổi kinh nghiệm về tổ chức sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ sản phẩm.

Việc nhân rộng các mô hình xã thương mại điện tử hiệu quả như tại Bình Lư cần gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia và các lớp đào tạo miễn phí. Có thể tổ chức chương trình đào tạo trực tuyến thường xuyên, phát online để người dân tiếp cận bất cứ lúc nào. Qua quá trình học hỏi, nhận thức sẽ dần thay đổi, giúp bà con hiểu lợi ích và biết cách sử dụng công cụ kinh doanh trực tuyến.

Công tác thông tin, tuyên truyền cũng cần được đẩy mạnh theo hướng sinh động, dễ thực hành. Báo Công Thương cùng các chương trình truyền thông có thể tăng cường phổ biến mô hình hiệu quả, mời KOL/KOC tham gia để thu hút người xem. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu xây dựng đường dây nóng tư vấn, hỗ trợ người dân 24/7.

Điều quan trọng là phải hình thành hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, từ chính sách, tổ chức sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, nền tảng công nghệ đến đào tạo và kết nối thị trường. Khi các yếu tố này được triển khai thống nhất, thương mại điện tử mới thực sự trở thành công cụ giúp đồng bào dân tộc thiểu số mở rộng đầu ra, phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập, thay vì chỉ dừng lại ở việc đưa sản phẩm lên sàn.

Trân trọng cảm ơn ông!