45 năm Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Từ khát vọng thống nhất đến dấu ấn quốc tế
Sự ra đời và đường hướng hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975), giang sơn quy về một mối là cơ duyên, vận hội lớn để Phật giáo Việt Nam thực hiện được tâm nguyện thống nhất Phật giáo cả nước trong một tổ chức chung.
Rút kinh nghiệm từ các cuộc vận động thống nhất Phật giáo các năm: 1951, 1957 - 1958 và 1963 (tuy đã thành lập ra được các tổ chức Phật giáo nhưng vẫn chỉ mang ý nghĩa thống nhất của một số tổ chức, hệ phái, đại diện của một miền hay một vùng bị tạm chiếm), vào năm 1980, đại diện 9 tổ chức, hệ phái Phật giáo lớn ở Việt Nam lúc đó là: Hội Phật giáo thống nhất Việt Nam (miền Bắc); Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất (Ấn Quang); Ban liên lạc Phật giáo yêu nước (TPHCM); Giáo hội Phật giáo cổ truyền Việt Nam; Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước Tây Nam bộ; Giáo hội Tăng già khất sĩ Việt Nam; Giáo hội Tăng già nguyên thủy Việt Nam; Giáo hội Thiên thai giáo quán tông và Hội Phật học Nam Việt đã đồng tâm lập nên “Ban vận động thống nhất Phật giáo”.
Sau hơn 1 năm vận động và chuẩn bị, từ ngày 4 đến ngày 7/11/1981, Đại hội thống nhất Phật giáo cả nước đã được tổ chức tại chùa Quán Sứ ở Thủ đô Hà Nội với sự tham gia của 9 tổ chức, hệ phái Phật giáo nêu trên. Đại hội đã thống nhất thành lập “Giáo hội Phật giáo Việt Nam” (GHPGVN) trên nguyên tắc: “Thống nhất ý chí và hành động, thống nhất lãnh đạo và tổ chức, tuy nhiên các truyền thống hệ phái cũng như các pháp môn và phương tiện tu hành đúng chính pháp đều được tôn trọng, duy trì”.
Mục đích của GHPGVN đặt ra là: “Mở ra một hướng phát triển mới trong lịch sử Phật giáo nước nhà, làm lợi ích cho Tổ quốc và nhân dân, làm sáng chói tinh thần Phật giáo trong thời đại nước Việt Nam xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát huy cao hơn nữa truyền thống gắn bó hài hòa giữa đạo Phật với dân tộc…”.
GHPGVN ra đời với đường hướng hoạt động “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” chính là sự kế thừa, tiếp nối truyền thống yêu nước của Phật giáo Việt Nam, phát triển tinh thần Phật giáo “Đạo pháp bất ly thế gian pháp”, có nghĩa là đạo - đời hòa hợp.
Thực hiện sứ mệnh "Hộ quốc an dân", góp phần xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, tôn giáo, và tích cực hội nhập quốc tế
45 năm qua, với 9 nhiệm kỳ hoạt động (nhiệm kỳ I từ 1981-1987; nhiệm kỳ II từ 1987-1992; nhiệm kỳ III từ 1992-1997; nhiệm kỳ IV từ 1997-2002); nhiệm kỳ V từ 2002-2007; nhiệm kỳ VI từ 2007-2012; nhiệm kỳ VII từ 2012-2017; nhiệm kỳ VIII từ 2017-2022; nhiệm kỳ IX từ 2022-2026, GHPGVN đã không ngừng củng cố, hoàn thiện, phát triển ngày một vững mạnh, khẳng định vị thế của mình trong lòng dân tộc và trên bản đồ Phật giáo quốc tế.
GHPGVN đã tiếp nối truyền thống hiếu học “duy tuệ thị nghiệp” của Phật giáo và tinh thần yêu nước, gắn bó với dân tộc của Phật giáo Việt Nam, thể hiện trên nhiều phương diện:
- Trong giáo dục đào tạo: Trước năm 1981, Phật giáo Việt Nam chỉ có 1 trường Đại học Vạn Hạnh và một số ít trường trung cấp Phật học. Đến nay, GHPGVN có 4 học viện Phật giáo đào tạo cử nhân Phật học (trong đó 3 học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, Huế và TPHCM đã được Thủ tướng Chính phủ cho phép thí điểm đào tạo Tiến sĩ chuyên ngành Phật học), 35 trường trung cấp Phật học và hàng trăm lớp sơ cấp Phật học.
Các học viện Phật giáo Việt Nam đã ký kết hợp tác giáo dục, trao đổi học thuật với 11 trường đại học Phật giáo các nước; cử hàng trăm tăng ni du học tại Ấn Độ, Trung Quốc, Myanmar, Sril Lanka, Thái Lan, Pháp, Úc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc)…, học các chuyên ngành Phật học, tâm lý học, triết học, xã hội học, để về nước tham gia vào các ban, ngành, viện và trường của GHPGVN, góp phần xây dựng Giáo hội và đất nước.
- Trong tham gia xây dựng chính quyền nhân dân: Kể từ khi thành lập đến nay, GHPGVN luôn có những đại biểu xứng đáng, được cử tri cả nước tin cậy bầu vào Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp. Các đại biểu đã thực hiện tốt vai trò là cầu nối phản ánh tâm tư, nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhân dân, của tăng ni, phật tử với Đảng và Nhà nước; đồng thời góp phần đưa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống, nhất là trong bộ phận đồng bào theo đạo Phật.
Trong 16 nhiệm kỳ Quốc hội, Phật giáo Việt Nam đã có 23 vị hòa thượng, thượng tọa, ni trưởng, ni sư được bầu là đại biểu Quốc hội. Trong đó, tính từ khi thành lập GHPGVN (từ Quốc hội khóa VII, năm 1981), GHPGVN đã có 16 vị hòa thượng, thượng tọa, ni sư là đại biểu Quốc hội. Đặc biệt, Hòa thượng Thích Thế Long đã được bầu giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội khóa VII (1981 – 1987).
Trong 16 nhiệm kỳ Quốc hội, Phật giáo Việt Nam đã có 23 vị hòa thượng, thượng tọa, ni trưởng, ni sư được bầu là đại biểu Quốc hội. Trong đó, tính từ khi thành lập GHPGVN (từ Quốc hội khóa VII, năm 1981), GHPGVN đã có 16 vị hòa thượng, thượng tọa, ni sư là đại biểu Quốc hội. Đặc biệt, Hòa thượng Thích Thế Long đã được bầu giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội khóa VII (1981-1987). Hiện nay, GHPGVN tiếp tục có 4 vị chức sắc Phật giáo được nhân dân tín nhiệm, bầu làm đại biểu Quốc hội.
Hiện nay, GHPGVN tiếp tục có 4 vị chức sắc Phật giáo được nhân dân tín nhiệm, bầu làm đại biểu Quốc hội, gồm: Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự GHPGVN (đại biểu Quốc hội khóa XIII, XIV, XV, XVI); Hòa thượng Thích Thanh Quyết - Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự GHPGVN (đại biểu Quốc hội khóa XIII, XIV, XV, XVI); Thượng tọa Thích Đức Thiện - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự GHPGVN (đại biểu Quốc hội khóa XV, XVI), Thượng tọa Lý Minh Đức - Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN (đại biểu Quốc hội khóa XIII, XIV, XV, XVI).
Ngoài ra còn có rất nhiều vị tăng ni, phật tử tham gia vào Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ, Hội Cựu chiến binh, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam và các tổ chức đoàn thể xã hội các cấp, góp phần không nhỏ trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đoàn kết tôn giáo ở nước ta.
- Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: GHPGVN luôn kiên định đường hướng hoạt động “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”, động viên tăng ni, phật tử tích cực hưởng ứng và tham gia các phong trào thi đua yêu nước, bảo vệ môi trường, xây dựng nếp sống văn hóa trên địa bàn khu dân cư, đóng góp ý kiến để xây dựng chính quyền vững mạnh; gắn bó, đoàn kết với các tôn giáo khác, đấu tranh với mọi luận điệu và hành động sai trái nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo của nước ta.
Các tờ báo, tạp chí, website, diễn đàn Phật giáo... và hoạt động hoằng pháp ở trong nước cũng như quốc tế của GHPGVN đã trở thành một trong những kênh thông tin quan trọng góp phần khẳng định chủ trương, chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta; đấu tranh với các thế lực thù địch vu cáo Nhà nước Việt Nam vi phạm về tự do nhân quyền, tôn giáo.
Thông qua việc tham gia và đăng cai tổ chức các kỳ Đại lễ Vesak của Liên Hợp Quốc (năm 2008, GHPGVN đã cùng với Nhà nước tổ chức Đại lễ Vesak; sau đó vào các năm 2014, 2019, 2025, GHPGVN đăng cai tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc tại Việt Nam với hàng trăm quốc gia và hàng ngàn đại biểu quốc tế tham dự); và tham gia các diễn đàn, hoạt động Phật giáo quốc tế (như: Diễn đàn Phật giáo châu Á vì hòa bình; Hội nghị Thượng đỉnh Phật giáo thế giới; Hội nghị Thượng đỉnh Phật giáo toàn cầu; Hội nghị Thượng đỉnh Lãnh đạo Phật giáo 3 nước Đông Dương…), GHPGVN đã có tiếng nói tích cực để bạn bè quốc tế hiểu sâu sắc hơn về Phật giáo Việt Nam, đất nước, con người và chính sách của Nhà nước Việt Nam đối với tôn giáo.
GHPGVN đã thành lập 22 hội Phật tử Việt Nam nước ngoài, thiết lập mối liên lạc thường xuyên với tăng ni, phật tử Việt Nam ở 35 quốc gia, vùng lãnh thổ, góp phần đoàn kết cộng đồng, giữ gìn và truyền bá bản sắc văn hóa, dân tộc Việt Nam, quy tụ người Việt Nam ở nước ngoài hướng về Tổ quốc.
Ngoài ra, GHPGVN còn là cầu nối giữa tăng ni, phật tử, kiều bào Việt Nam ở nước ngoài với Nhà nước thông qua các hoạt động Phật sự hàng năm và việc công nhận các Hội Phật tử Việt Nam ở nước ngoài. Hiện nay, GHPGVN đã thành lập 22 hội Phật tử Việt Nam nước ngoài (như ở các nước: Lào, Campuchia, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Pháp, Cộng hòa Séc, Ba Lan, Ukraina, Hungary, Đức, Nga, Mozambique, Angola, Hoa Kỳ…); thiết lập mối liên lạc thường xuyên với tăng ni, phật tử Việt Nam ở 35 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới, góp phần đoàn kết cộng đồng, giữ gìn và truyền bá bản sắc văn hóa, dân tộc Việt Nam, quy tụ người Việt Nam ở nước ngoài hướng về Tổ quốc.
- Trong các hoạt động từ thiện nhân đạo: GHPGVN đã thường xuyên tổ chức hoạt động tri ân các gia đình thương binh, liệt sĩ, những bà mẹ Việt Nam anh hùng và quan tâm đến các hoạt động vì cộng đồng. Đến nay, GHPGVN đã có gần 200 Tuệ tĩnh đường, 700 phòng chẩn trị y học dân tộc, châm cứu, bấm huyệt, vật lý trị liệu; 10 phòng khám đa khoa, mỗi năm khám và phát thuốc miễn phí cho hàng chục nghìn lượt bệnh nhân.
Cùng với đó, GHPGVN cũng tích cực tổ chức, triển khai các hoạt động như thành lập quỹ khuyến học; ủng hộ các chiến sĩ, ngư dân sống ở Trường Sa; xây cầu dân sinh; đắp đường giao thông nông thôn; tặng phương tiện đi lại cho người nghèo; hiến máu nhân đạo; tặng nhà tình nghĩa; hỗ trợ đồng bào bị thiên tai, lũ lụt; ủng hộ phong trào xóa đói giảm nghèo…
Ngoài ra, GHPGVN còn chủ động và tích cực trong việc thực hiện hỗ trợ cộng đồng quốc tế do ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh.
Chỉ tính riêng trong nhiệm kỳ IX, GHPGVN đã thực hiện công tác từ thiện xã hội với tổng kinh phí lên tới 7.500 tỷ đồng. Những hoạt động của GHPGVN đã góp phần không nhỏ cùng với Nhà nước xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân và thể hiện trách nhiệm với cộng đồng quốc tế.
- Trong đời sống xã hội, đạo đức, văn hoá: Lễ nghi Phật giáo đã có những đóng góp đáng kể trong việc duy trì văn hóa truyền thống; làm phong phú thêm nền văn hoá của dân tộc Việt Nam; góp phần vào việc hình thành nhân cách mang tính nhân văn, nhân ái của một bộ phận đông đảo người dân Việt Nam.
Có thể nói, Phật giáo Việt Nam từ bản chất, bản sắc và trong thực tiễn hoạt động đã cống hiến, phụng sự cộng đồng với tình yêu quê hương, đất nước, yêu hoà bình, tôn trọng sự sống. GHPGVN là sự tiếp nối xứng đáng truyền thống tốt đẹp đó.
Kết quả hoạt động của 9 nhiệm kỳ qua chính là một minh chứng sống động về việc thực hiện lời hứa của GHPGVN ngay từ ngày đầu thành lập, thể hiện trong bức tâm thư của Đoàn Chủ tịch Hội nghị Đại biểu thống nhất Phật giáo Việt Nam do Hòa thượng Thích Trí Thủ ký ngày 7/11/1981 gửi Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Trường Chinh: “Chúng tôi, GHPGVN xin long trọng hứa với Trung ương Đảng và Hội đồng Nhà nước, cũng như với Chủ tịch rằng, Phật giáo Việt Nam luôn luôn đoàn kết chặt chẽ với các đoàn thể nhân dân trong đại gia đình Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, hoạt động tích cực trong khuôn khổ Hiến pháp và luật pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, luôn luôn xứng đáng là một thành viên đáng tin cậy của khối đại đoàn kết toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Ghi nhận và đánh giá những đóng góp của GHPGVN, Nhà nước Việt Nam đã tặng thưởng nhiều danh hiệu cao quý cho tập thể GHPGVN và nhiều cá nhân chức sắc, cư sĩ Phật giáo thuộc GHPGVN.
Tại Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ III (năm 1992), GHPGVN vinh dự là tôn giáo đầu tiên được Nhà nước đã trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh. Trong dịp kỷ niệm 30 năm thành lập GHPGVN (năm 2011), Nhà nước đã quyết định tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh lần 2 cho GHPGVN.
Trong dịp tổ chức Lễ kỷ niệm 45 năm thành lập GHPGVN, Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X (nhiệm kỳ 2026 – 2031), Chủ tịch nước đã quyết định tặng Huân chương Lao động hạng Nhất cho GHPGVN và 5 cá nhân; Huân chương Lao động hạng Nhì cho 2 tập thể và 3 cá nhân; Huân chương Lao động hạng Ba cho 1 tập thể và 8 cá nhân; Huân chương Đại đoàn kết dân tộc cho 9 cá nhân; Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen cho 2 tập thể và 14 cá nhân; Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo tặng Bằng khen cho 7 tập thể và 19 cá nhân thuộc GHPGVN.
Cùng với sự ủng hộ của đồng bào phật tử, sự quan tâm và tạo điều kiện của Đảng, Nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo nói chung cũng như Phật giáo nói riêng, chúng ta tin tưởng rằng trong thời gian tới, GHPGVN sẽ phát huy những ưu điểm, thành tựu đã đạt được, đồng thời khắc phục những mặt còn hạn chế, tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước của Phật giáo, hướng dẫn tăng ni, phật tử tu học theo đúng chính pháp, phù hợp với pháp luật Việt Nam để xây dựng quê hương, đất nước ngày càng hưng thịnh, xây dựng GHPGVN ngày càng phát triển hài hòa trong lòng dân tộc, xứng đáng với sự tôn vinh là một tôn giáo đồng hành cùng dân tộc, hộ quốc an dân.
* Về tổ chức bộ máy: Khi thành lập, GHPGVN được tổ chức theo hệ thống 2 cấp: cấp Trung ương, cấp tỉnh, với 2 hội đồng lãnh đạo Giáo hội (Hội đồng Chứng minh và Hội đồng Trị sự), 2 văn phòng, 6 ban viện và 27 ban trị sự. Đến nay, GHPGVN đã được tổ chức theo hệ thống 3 cấp (thêm cấp cơ sở), ngoài 2 hội đồng, 2 văn phòng Giáo hội, đã có tới 13 ban, viện và 34/34 địa phương có Ban Trị sự Phật giáo cấp tỉnh hoạt động.
Tại Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X (nhiệm kỳ 2026 – 2031), GHPGVN sẽ sửa đổi Hiến chương lần thứ VIII theo hướng tinh gọn tổ chức bộ máy, dự kiến sáp nhập các ban chuyên môn có chức năng tương đồng để hoạt động đảm bảo sự thống nhất, hiệu quả.
* Về số lượng tăng ni, cơ sở thờ tự và tín đồ: Khi thành lập, GHPGVN mới có gần 20 ngàn tăng ni và khoảng 12,5 ngàn cơ sở thờ tự. Đến tháng 10/2026, GHPGVN có gần 65 ngàn tăng ni, gần 19 ngàn cơ sở thờ tự, 250 điểm nhóm sinh hoạt tôn giáo tập trung, khoảng 15 triệu tín đồ đã đăng ký và hàng chục triệu người có tình cảm, tín ngưỡng Phật giáo ở trong và ngoài nước.
