Địa danh Chợ Đồn ở Biên Hòa

Một góc ngã tư Chợ Đồn (phường Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Ảnh: Đăng Tùng

Trong sách Địa danh hành chánh - lịch sử - văn hóa Đồng Nai do Hội Khoa học Lịch sử Đồng Nai biên soạn, Thạc sĩ Trần Quang Toại, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Đồng Nai chủ biên, được Nhà xuất bản Đồng Nai phát hành năm 2013; có tên địa danh Chợ Đồn trong phần địa danh Lịch sử. Sách được giải thưởng Trịnh Hoài Đức, một căn cứ về độ tin cậy khoa học và là công trình theo đơn đặt hàng của tỉnh Đồng Nai trước đây, được tài trợ.

Mục từ Chợ Đồn được giải thích ở trang 723, lần xuất bản thứ nhất: “Chợ Đồn nay thuộc phường Bửu Hòa, thành phố Biên Hòa. Xưa gọi là Chợ Lò thuộc thôn Bình Long, Tổng Chánh Mỹ Thượng, huyện Phước Chánh, tỉnh Biên Hòa. Địa bàn có phố xá rất trù phú, nhiều lò sản xuất gốm. Khi nghĩa quân Tây Sơn vào Gia Định đã đồn trú ở đây nên có địa danh Chợ Đồn. Năm 1956, tư thương Chợ Đồn đóng cửa bãi thị đòi hiệp thương tổng tuyển cử… năm 1959, các cán bộ phụ nữ chuyển về đây để hoạt động trong vùng Biên Hòa”.

Như vậy, theo sách này, nguồn gốc địa danh Chợ Đồn là do quân Tây Sơn vào đóng quân tại đây.

Bộ Lịch sử Việt Nam do Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức biên soạn, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017, ở tập 4, từ thế kỷ XVII-XVIII có các tiểu mục 4 lần quân Tây Sơn vào Gia Định tranh giành quyền bính với chúa Nguyễn. Lần thứ nhất tiểu mục có tựa Quân Tây Sơn tấn công quân Nguyễn ở Gia Định lần thứ nhất, trang 347, sách đã dẫn: Tháng 2-1776, Nguyễn Lữ làm tiết chế, đem thủy binh đánh quân Nguyễn ở Gia Định. Chúa Nguyễn phải chạy đến Trấn Biên. Đóng ở Đồng Lam, nay là Hải Động. Quân Tây Sơn chiếm được Sài Gòn.

Trang 349 sách này có tiểu mục Quân Tây Sơn tấn công quân Nguyễn ở Gia Định lần thứ 2 thắng lợi. Sách viết: “Tháng 3-1777, quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ, 2 đạo quân thủy bộ tấn công chúa Nguyễn ở Gia Định”.

Trang 353 có tiểu mục Quân Tây Sơn tấn công quân Nguyễn ở Gia Định lần thứ 3 thắng lợi, lần này vào năm 1782, do Nguyễn Nhạc thống lĩnh sau khi Đỗ Thành Nhân bị chúa Nguyễn Ánh lập mưu giết vì ông này bị nghi có ý làm phản.

Lần thứ 4 là vào tháng 2-1783, do Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ chỉ huy, chính lần này Nguyễn Huệ đã đánh tan quân Xiêm.

Chợ Đồn trước đây nay là chợ Bửu Hòa

Như vậy, quân Tây Sơn đã có 4 lần vào Gia Định và giữa các lần ấy, quân chúa Nguyễn cũng chiếm lại Gia Định. Lần đầu quân Tây Sơn vào, chỉ do Nguyễn Lữ làm tiết chế, chúa Nguyễn chạy lên Trấn Biên và quân Tây Sơn đóng đồn tại đây để ngăn quân Nguyễn trở lại Gia Định.

Ở mục từ Cù lao Phố, sách Tự vị tiếng nói miền Nam của Vương Hồng Sển có ghi: “Nơi đầu cù lao (cù lao Phố - PV) phía Nam có đặt một bến đò, có đò đưa qua chợ Bình Tiên. Khi binh Tây Sơn vào, đóng đến chỗ này thành danh là Chợ Đồn luôn đến nay còn gọi” (trang 250, Nhà xuất bản Trẻ, 1999).

Trong sách Gia Định Thành thông chí, bản dịch của Phạm Hoàng Quân, phần chú giải, khảo chứng có mục từ Chợ Đồn, còn gọi là chợ Lò Giấy, chợ Bình Tiên, chợ Bình Long. Trang 62 sách này chép: “Đầu phía Nam cũng có bến đò đưa ngang qua chợ Bình Tiên, tục gọi là chợ Lò Giấy, khi quân Tây Sơn vào đóng ở đấy lại gọi Chợ Đồn, thuộc đất thôn Bình Tiên. Sách này do quan đầu triều Nguyễn là Trịnh Hoài Đức biên soạn, vì sao đặt tên Chợ Đồn coi như được chứng minh”.

Sách Biên Hòa sử lược của Lương Văn Lựu 2 lần nhắc đến Chợ Đồn, nguồn gốc tên như trên, còn thêm chi tiết đây là nơi giao tranh giữa quân của Lý Tài trước theo Tây Sơn, lúc này bỏ Tây Sơn và quân Đông Sơn của Đỗ Thành Nhân phe chúa Nguyễn, giải quyết hận thù lúc trước, Lý Tài thua trận, bị giết.

Thôn Bình Tiên đến thời Gia Long đổi thành Bình Long và đến thời Pháp thuộc đổi thành Bửu Hòa. Từ ngày 1-7-2025, các phường: Bửu Hòa, Tân Vạn, Hóa An, Tân Hạnh nhập lại thành phường Biên Hòa.

Bửu Hòa còn có cầu Thủ Huồng, nhân vật truyện cổ, Di tích quốc gia Đền Nguyễn Tri Phương, Hội Sử học Việt Nam tặng và dựng tượng đồng tại đây, Di tích cấp tỉnh chùa Thanh Lương, có chùa Cao Đài. Chợ Đồn nổi tiếng nem nướng, bánh canh cá lóc; đường Nguyễn Tri Phương ngang qua đã được nâng cấp từ ngã tư Chợ Đồn, giao cắt Bùi Hữu Nghĩa - Nguyễn Tri Phương đến Cầu Hang ở đường Nguyễn Ái Quốc ở phường Biên Hòa.

Trần Chiêm Thành