Lưu giữ hồn quê trong tục giã bánh dày, nấu chè đông ở Ngự Thiên

Kỹ thuật giã bánh dầy của người dân thôn Lưu Xá Nam, xã Ngự Thiên phải liên tục thể hiện sức mạnh và sự nhịp nhàng.

Rằm tháng mười ở Lưu Xá Nam không chỉ là một ngày lễ mà là khoảnh khắc cả làng cùng trở lại với những điều xưa cũ. Mùi nếp mới, tiếng chày giã dồn dập, những nồi đỗ đang sôi nghi ngút… tất cả tạo nên một bức tranh vừa thân thuộc vừa thiêng liêng. Người dân trong làng ai nấy đều tất bật nhưng nụ cười thì luôn nở trên môi. Họ chuẩn bị lễ vật để tưởng nhớ tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an.

Người dân thôn Lưu Xá Nam cắt bánh và nặn bánh dày.

Ông Trần Văn Tần, một trong những bậc cao niên của làng, kể rằng phong tục này có gốc tích từ những năm đầu triều Lý, gắn với hai danh thần Lưu Khánh Đàm và Lưu Điều, những người đã góp phần quan trọng phò trợ Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) lên ngôi và hiến kế dời đô từ kinh thành Hoa Lư (Ninh Bình) về Đại La (Thăng Long, Hà Nội). Sau khi hoàn thành trọng trách lịch sử, hai cụ chọn lui về vùng Lưu Gia (nay là Lưu Xá) để tu hành. Người làng vì kính trọng công lao của hai vị tiền nhân mà chọn ngày rằm tháng mười hằng năm làm ngày lễ chính và từ đó bánh dày, chè đông trở thành lễ vật không thể thiếu.

Các bạn trẻ cũng tích cực tham gia thực hiện công đoạn cắt lá bánh.

Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, tục lệ này còn mang dấu ấn của giai đoạn chiến đấu gian khổ. Ông Trần Văn Phi cho biết: món bánh dày, chè đông từng là loại lương khô dã chiến, vì vậy lúc bấy giờ các quan đã mang theo lương thực này khi tham gia đánh giặc.

Bánh dày thành phẩm có màu trắng ngần, bề mặt mịn màng, dẻo thơm.

Để có được những chiếc bánh dày trắng ngần, dẻo thơm, người dân nơi đây tuân thủ một quy trình chế biến vô cùng công phu. Theo ông Trần Văn Mễ, bí quyết nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật giã bánh. Khi chọn gạo nếp làm bánh phải kỹ lưỡng, bảo đảm hạt thật đều và dẻo để nấu thành xôi. Xôi sau khi chín phải được đưa ngay vào cối để giã. Thời điểm giã phải là lúc xôi còn nóng hổi. Đây là công đoạn thể hiện sức mạnh và sự nhịp nhàng của người làm bánh. Người giã phải sử dụng hai chày liên tục, lên xuống nhịp nhàng. Quá trình giã diễn ra liên tục cho đến khi bột xôi đạt độ nhuyễn cần thiết. Bánh dày thành phẩm có màu trắng ngần, bề mặt mịn màng, dẻo dai.

Sản phẩm chè đông được hoàn thiện.

Đối với nấu chè đông, phải chọn đỗ xanh lòng, mang màu nâu sậm đặc trưng. Đỗ xanh phải được đãi sạch, nếu hạt không đều sẽ ảnh hưởng đến chất lượng rang và nấu. Bà Trần Thị Mơ chia sẻ: chè phải được nấu trong thời gian rất dài, từ sáng đến trưa, để đạt độ nhừ và cô đặc tự nhiên. Đến buổi chiều mới cho đường vào. Công đoạn quan trọng nhất là khuấy liên tục và đều tay trong thời gian 2 giờ. Sự tỉ mẩn này giúp chè đạt được độ sánh mịn, không bị cháy và giữ được hương vị tự nhiên. Chè đông sau khi hoàn thành có hương vị ngậy béo và thơm đặc trưng, khi ăn cùng bánh dày trắng dẻo tạo nên một trải nghiệm ẩm thực độc đáo.

Điều khiến phong tục này trở nên đặc biệt chính là cách người dân đã gửi gắm tâm nguyện qua những nguyên liệu vô cùng giản dị: gạo nếp và đỗ xanh. Trong từng hạt gạo, từng hạt đỗ là cả sự chăm chỉ của người nông dân, là giọt mồ hôi của mùa vụ, là kết tinh của đất trời quê hương. Hương vị ấy vừa mộc mạc vừa sâu lắng như thể ôm trọn những mong ước về một cuộc sống đủ đầy, yên bình.

Người dân thôn Lưu Xá Đông chuẩn bị lễ gồm bánh dày, chè đông để dâng hương.

Ngày nay, tục giã bánh dày và nấu chè đông vẫn giữ vai trò như một sợi dây nối kết giữa quá khứ với hiện tại. Đây là dịp để cả làng cùng nhau làm việc, cùng nhau trò chuyện, thắt chặt tình làng, nghĩa xóm. Ông Trần Văn Tần khẳng định: phong tục này là gốc của làng. Thế hệ chúng tôi phải giữ lấy để con cháu sau này còn biết mà tiếp nối.

Đối với người dân Lưu Xá Nam, giã bánh dày và nấu chè đông không chỉ là một món ăn, đó là cách họ trân trọng lịch sử, tri ân tiền nhân, là niềm tin, là hy vọng về một cuộc sống ấm no và thịnh vượng, được kết nối qua hương vị dẻo thơm, ngọt lành của những sản vật bình dị từ quê hương.

Nguồn: Baohungyen.vn