Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Không “mở bung” chỉ định thầu, làm rõ hành vi chia nhỏ dự án

Chiều 23/10, tham gia thảo luận tại Tổ 2 về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) và các nội dung sửa đổi chính sách thuế, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao những ý kiến tâm huyết, sâu sắc, xuất phát từ thực tiễn của các đại biểu Quốc hội; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu sửa đổi toàn diện Luật Đấu thầu nhằm tháo gỡ những bất cập, vướng mắc, tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, mua sắm, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Luật Đấu thầu phải có tính ổn định lâu dài, tránh sửa đổi liên tục

Chủ tịch Quốc hội cho biết, Luật Đấu thầu năm 2023 đã được sửa đổi nhiều lần, trong đó có các lần sửa đổi vào năm 2024 và 2025, nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và các lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, việc triển khai Nghị quyết số 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, trong đó có các quy định liên quan đến đấu thầu, mua sắm trang thiết bị, nhất là đối với những lĩnh vực sử dụng vốn ngân sách nhà nước.

Đến giữa năm nay, qua rà soát, Bộ Tài chính và Ủy ban Kinh tế và Tài chính các cơ quan chức năng cũng đã chỉ ra nhiều bất cập lớn trong thực tiễn thi hành, đặt ra yêu cầu phải sửa đổi toàn diện Luật Đấu thầu.

Chủ tịch Quốc hội yêu cầu đơn giản hóa thủ tục đấu thầu nhưng không được buông lỏng quản lý, tạo kẽ hở cho tiêu cực. Đặc biệt, phải quy định chặt chẽ điều kiện, hạn mức chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh.

Đồng tình với chủ trương trên, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, lần sửa đổi này phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, bảo đảm chất lượng, tính đồng bộ, khả thi và ổn định lâu dài. "Chúng ta làm luật thì tuổi thọ phải khá một chút, chứ không thể cứ sửa liên tục, đến hẹn lại sửa", Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Theo Chủ tịch Quốc hội, thực tiễn thi hành Luật Đấu thầu thời gian qua cho thấy còn nhiều bất cập, một số quy trình còn phức tạp, cứng nhắc, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án đầu tư công. Việc quá ưu tiên tiêu chí giá thấp có thể dẫn đến chất lượng công trình, sản phẩm không bảo đảm, phát sinh chi phí sửa chữa, bảo trì, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.

Bên cạnh đó, tình trạng hủy thầu, đấu thầu lại hoặc nhà thầu bỏ dở công trình gây lãng phí thời gian, nhân lực, chi phí và ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. “Một vấn đề rất đáng suy nghĩ là không ít cán bộ đã bị xử lý kỷ luật, thậm chí bị truy tố do những sai phạm liên quan đến đấu thầu, mua sắm. Đặc biệt, trong lĩnh vực y tế và giáo dục, có những giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ rất giỏi chuyên môn nhưng khi tham gia công tác quản lý, tổ chức đấu thầu, mua sắm lại gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, thậm chí rơi vào vòng lao lý. Điều này rất đáng suy nghĩ và cũng rất xót xa. Làm chuyên môn đã khó, nhưng làm quản lý, nhất là quản lý đầu tư, đấu thầu, mua sắm tài sản công, còn khó hơn”, Chủ tịch Quốc hội chia sẻ.

Từ thực tiễn này, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung giải quyết sáu nhóm vấn đề then chốt trong quá trình hoàn thiện dự án luật.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Phân cấp, phân quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình

Thứ nhất, phân cấp, phân quyền cho chủ đầu tư: Đây là nhóm vấn đề quan trọng nhất. Theo Chủ tịch Quốc hội, Dự thảo luật trao quyền rất lớn cho chủ đầu tư trong quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu, kể cả chỉ định thầu. Tuy nhiên, cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình chưa thực sự chặt chẽ. Vấn đề đặt ra là phải thiết kế được cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình đủ chặt chẽ, phù hợp với mức độ phân cấp, phân quyền.

“Tôi nhấn mạnh, phải quy định rõ nguyên tắc, khung hạn mức và điều kiện để chủ đầu tư quyết định chỉ định thầu hoặc áp dụng hình thức đàm phán cạnh tranh”, Chủ tịch Quốc hội nói và cho rằng, dù áp dụng hình thức đấu thầu hay chỉ định thầu, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Đồng thời, cần bổ sung trách nhiệm giải trình bắt buộc và chế tài xử lý đối với hành vi lạm dụng quyền hạn.

Một vấn đề khác được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lưu ý là phải phân định rõ những vướng mắc do quy định pháp luật với những hạn chế, yếu kém trong tổ chức thực hiện. “Không thể khi tổ chức thực hiện sai thì lại đổ thừa cho luật”, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ. Theo Chủ tịch Quốc hội, thực tế có nhiều địa phương triển khai tốt, không gặp trở ngại lớn về cơ chế, chính sách. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, cần nâng cao trách nhiệm, năng lực và hiệu quả tổ chức thực hiện.

Thứ hai, đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu, đặc biệt là chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh, Chủ tịch Quốc hội cho rằng Dự thảo đặt ra việc sắp xếp, hợp nhất một số hình thức lựa chọn nhà thầu, trong đó có chào hàng cạnh tranh, đấu thầu rộng rãi, mua sắm trực tiếp và chỉ định thầu; đồng thời bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh cần được nghiên cứu thật kỹ lưỡng.

Theo số liệu được nêu, tỷ lệ chỉ định thầu trong năm 2025 ở mức rất cao, trên 80%. Vì vậy, càng phải quan tâm đến việc kiểm soát hình thức lựa chọn nhà thầu này. “Tôi cho rằng, đấu thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, chỉ định thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực. Vấn đề cốt lõi là phải xây dựng cơ chế để ngăn ngừa tiêu cực, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm của người quyết định", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Theo Chủ tịch Quốc hội, không "mở bung" chỉ định thầu mà cần có nguyên tắc, mức độ, khung cụ thể. Đối với hình thức đàm phán cạnh tranh, cần quy định chặt chẽ điều kiện áp dụng, nhất là trong trường hợp chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu về kỹ thuật, công nghệ. Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu làm rõ và bổ sung vào danh mục hành vi bị cấm đối với việc chia nhỏ dự án, dự toán, gói thầu nhằm áp dụng hạn mức chỉ định thầu.

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Không thể chỉ lựa chọn nhà thầu vì giá thấp nhất

Thứ ba, đề cập yêu cầu bảo đảm cạnh tranh, công khai, minh bạch, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu, nhất là nguyên tắc độc lập về pháp lý, tài chính giữa các chủ thể tham gia.

Đồng thời, phải ngăn chặn tình trạng cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế cạnh tranh hoặc tạo lợi thế cho một số nhà thầu. Theo Chủ tịch Quốc hội, hồ sơ mời thầu cần ưu tiên các yêu cầu về tính năng, chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật, thay vì chỉ dựa vào nhãn hiệu, xuất xứ, trừ trường hợp thật sự cần thiết.

Cùng với đó, phải bổ sung rõ các hành vi dàn xếp, nâng khống giá gói thầu, chia nhỏ dự án nhằm chỉ định thầu vào danh mục hành vi bị cấm. Đồng thời, tăng cường trách nhiệm thẩm định hồ sơ mời thầu, kiểm tra, thanh tra đột xuất, kịp thời phát hiện và xử lý những hành vi vi phạm.

Chuyển phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu từ ưu tiên giá thấp sang hiệu quả và chất lượng

Thứ tư, về phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy ưu tiên giá thấp sang đánh giá toàn diện về chất lượng, hiệu quả và chi phí sử dụng lâu dài. “Tiền nào của nấy, chọn giá thấp mà đòi chất lượng cao thì cũng rất khó”, Chủ tịch Quốc hội nêu vấn đề.

Theo đó, cần quy định rõ hơn việc áp dụng phương pháp đánh giá kết hợp giữa kỹ thuật và giá, nhất là đối với các gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao, công nghệ phức tạp, thiết bị y tế và các công trình hạ tầng trọng điểm.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị hạn chế tối đa việc mặc định sử dụng tiêu chí giá thấp nhất, bởi lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhưng chất lượng không bảo đảm có thể dẫn đến phát sinh chi phí sửa chữa, thay thế, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước.

“Trong lần sửa đổi luật này, phải đặc biệt lưu ý đổi mới phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu, không chỉ quan tâm đến giá mua ban đầu mà phải tính đến chất lượng, hiệu quả sử dụng lâu dài và chi phí trong toàn bộ vòng đời sản phẩm, công trình”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Văn Thân, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Thứ năm, về phạm vi điều chỉnh, tính đồng bộ với pháp luật chuyên ngành, Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ hoạt động nào thuộc Luật Đấu thầu, hoạt động nào thực hiện theo pháp luật chuyên ngành, nhất là trong các lĩnh vực y tế, khoa học, công nghệ, quốc phòng và an ninh.

Không nên đưa tất cả vướng mắc thực tiễn vào luật, bởi có những vấn đề thuộc phạm vi điều chỉnh của nghị định, thông tư hoặc trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Đồng thời, cần bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật Đấu thầu với pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư công và các quy định có liên quan; làm rõ cơ chế đặt hàng đối với sản phẩm nghiên cứu khoa học, công nghệ cao và công nghệ chiến lược.

Thứ sáu, đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu chuyển trọng tâm quản lý từ quy trình sang chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra. Theo đó, cần cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá hiệu quả lựa chọn nhà thầu, bao gồm tiến độ, chất lượng, chi phí vòng đời và hiệu quả sử dụng; gắn trách nhiệm của chủ đầu tư với kết quả thực hiện hợp đồng, thay vì chỉ dừng lại ở việc tuân thủ quy trình lựa chọn nhà thầu.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, cụ thể hóa các quy định còn chung chung, bảo đảm luật khi ban hành có thể triển khai thuận lợi, thống nhất. Khẳng định Luật Đấu thầu có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển đất nước, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tiếp thu đầy đủ các ý kiến từ thực tiễn, hoàn thiện dự án luật theo hướng vừa tháo gỡ điểm nghẽn, vừa tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước.

Đại biểu Dương Minh Tuấn, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Chính sách miễn thuế phải đúng đối tượng, thực sự mang lại lợi ích cho người dân

Góp ý đối với các nội dung sửa đổi chính sách thuế, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn quan tâm đến chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp đối với cơ sở giáo dục tư thục hoạt động không vì lợi nhuận.

Theo Chủ tịch Quốc hội, chính sách này cần được xem xét trên hai phương diện: khuyến khích huy động nguồn lực xã hội đầu tư cho giáo dục và bảo đảm công bằng, hiệu quả trong thực hiện chính sách ưu đãi thuế.

Trong đó, cần xác định đúng đối tượng được miễn thuế; làm rõ tiêu chí hoạt động không vì lợi nhuận, phương pháp xác định phần thu nhập được miễn thuế; đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát, phòng ngừa hành vi lợi dụng chính sách để gian lận, trốn thuế.

Đối với đề xuất miễn thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân từ hoạt động cung cấp suất ăn cho cơ sở giáo dục, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá đầy đủ tác động của chính sách đến giá thành, chất lượng bữa ăn và chi phí của người học, người bệnh.

“Một vấn đề cần quan tâm là nguy cơ doanh nghiệp lợi dụng chính sách miễn thuế đối với hoạt động cung cấp suất ăn cho trường học, bệnh viện để mở rộng sang các hoạt động kinh doanh khác nhưng vẫn kê khai hưởng ưu đãi thuế”, Chủ tịch Quốc hội lưu ý về đề nghị chính sách miễn thuế phải bảo đảm lợi ích thực chất đến với đối tượng thụ hưởng, góp phần giảm chi phí, nâng cao chất lượng bữa ăn và bảo đảm an toàn thực phẩm.

Để tránh bị lợi dụng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ phạm vi hoạt động được miễn thuế, có cơ chế xác nhận số lượng suất ăn thực tế cung cấp cho các cơ sở giáo dục, khám bệnh, chữa bệnh; đồng thời xác định riêng doanh thu, chi phí và thu nhập từ hoạt động được miễn thuế.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2

Đối với các hoạt động kinh doanh ngoài phạm vi chính sách ưu đãi, tổ chức, cá nhân phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định. Cùng với đó, cần tăng cường kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm chính sách được thực hiện đúng mục tiêu, không để xảy ra tình trạng lợi dụng ưu đãi để lách thuế, trốn thuế.

Nhấn mạnh Đảng và Nhà nước, đặc biệt là đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, rất quan tâm đến lĩnh vực giáo dục, y tế và nâng cao đời sống nhân dân, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, mục tiêu cuối cùng của việc ban hành và thực hiện chính sách là nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Vì vậy, mọi chính sách liên quan trực tiếp đến đời sống người dân đều phải được quan tâm, nghiên cứu kỹ lưỡng, bảo đảm hiệu quả thiết thực.

Đối với chính sách thuế áp dụng cho đất bỏ hoang, đất không đưa vào sử dụng hoặc chậm đưa vào sử dụng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị bảo đảm sự thống nhất với pháp luật đất đai, nhất là về tiêu chí xác định và thẩm quyền xác nhận, tránh tình trạng cùng một thửa đất nhưng các cơ quan quản lý có cách xác định khác nhau.

Về miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp đối với đất phục vụ giáo dục, đào tạo, cần làm rõ diện tích thực tế sử dụng cho mục đích giáo dục, đào tạo; phân định cụ thể phần diện tích sử dụng cho hoạt động kinh doanh, dịch vụ để xác định nghĩa vụ thuế tương ứng, tránh lợi dụng chính sách ưu đãi.

Đối với việc sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan, bảo đảm đồng bộ, thống nhất, tạo thuận lợi cho công tác điều hành ngân sách nhà nước và triển khai các dự án đầu tư công, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.