Ba vị đại biểu Quốc hội đầu tiên của tỉnh
Gần 80 năm về trước, trong ngày Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên, tỉnh Quảng Yên (tiền thân của tỉnh Quảng Ninh ngày nay) được bầu 3 vị đại biểu Quốc hội, những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân vùng Đông Bắc ngay từ những ngày đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong niềm hồ hởi ấy, các cử tri đã bỏ phiếu gửi gắm trách nhiệm đại diện cho địa phương tại nghị trường quốc gia cho 3 đại biểu là đồng chí Trịnh Tam Tỉnh, đồng chí Trần Danh Tuyên và bác sĩ Lê Văn Cơ.
Đồng chí Trần Danh Tuyên - Bí thư Chi bộ Đảng đầu tiên
Ông Nguyễn Ngọc Đàm kể: "Anh trai tôi làm thợ gò ở Nhà máy Kẽm Quảng Yên và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 4/1937. Về Quảng Yên, anh tôi ở trong một căn nhà gần khu vực Chợ Rừng hiện nay và đưa tôi ra đây cho ăn học".
Chàng thanh niên Trần Danh Tuyên phấn đấu từ thợ nguội được đưa lên làm thợ mẫu ở Nhà máy kẽm. Đồng chí làm Bí thư Chi bộ Nhà máy kẽm - chi bộ Đảng đầu tiên ở Quảng Yên. Ông Nguyễn Ngọc Đàm kể tiếp: “Anh tôi dành tiền lương của mình để nuôi các đồng chí đảng viên ở Nhà máy kẽm, những người mới đi làm, người chưa có lương. Anh tôi được tổ chức phân công phụ trách cả một vùng rộng lớn từ Quảng Yên cho đến tận Móng Cái. Sau khi anh tôi bị bắt với một số đồng chí khác, bị tra tấn dã man nhưng không có đủ căn cứ, kẻ địch vẫn xử tù khổ sai và cấm không cho đi khỏi nơi làm việc tại Nhà máy kẽm Quảng Yên”.
Năm 1946, đồng chí được bầu là đại biểu Quốc hội khóa I của tỉnh Quảng Yên, sau đó, được cử giữ các chức vụ Xứ ủy viên Bắc Kỳ; Thường vụ Khu ủy Liên khu I; Bí thư Tỉnh ủy Nam Định, Trưởng tiểu ban Công vận, Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính TP Hà Nội, kiêm chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Hà Nội (1955-1956), Bí thư Thành ủy Hà Nội (1955-1961). Từ năm 1960 đến năm 1976, đồng chí là Ủy viên dự khuyết BCH Trung ương Đảng, Phó trưởng Ban Công nghiệp Trung ương.
Di tích Nhà máy kẽm Quảng Yên, nơi đồng chí Trần Danh Tuyên làm việc và hoạt động.
Đồng chí Trần Danh Tuyên là đại biểu Quốc hội Việt Nam liên tục từ khóa I đến khóa VI, Ủy viên Ủy ban thống nhất của Quốc hội vào năm 1963, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch và Ngân sách Quốc hội khóa III (1964-1967). Ngày 22/2/1967, đồng chí Trần Danh Tuyên thôi giữ chức Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch và Ngân sách Quốc hội để nhận nhiệm vụ mới ở Hội đồng Chính phủ, làm Chủ nhiệm Văn phòng Công nghiệp Phủ Thủ tướng. Sau đó, giữ chức Bộ trưởng Bộ Vật tư (Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Vật tư, nay là Bộ Công Thương), Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương, Chủ tịch Ủy ban Đoàn kết Nhân dân Á - Phi của Việt Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Tổng Công đoàn Việt Nam khóa II thời kỳ 1961-1974.
Đồng chí Trần Danh Tuyên mất tại nhà riêng năm 1997. Ghi nhận những cống hiến xuất sắc của đồng chí Trần Danh Tuyên đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc, Nhà nước đã truy tặng đồng chí Huân chương Sao Vàng năm 2008. Tên đồng chí được đặt cho một con phố tại phường Quảng Yên hiện nay (từ đường Nguyễn Bình đến kênh nổi) và một phố tại phường Long Biên (Hà Nội) nối từ đoạn cuối khu đô thị Sài Đồng đến giao cắt với Quốc lộ 1B (tiếp giáp khu đô thị Vincom Village).
Đường Trần Danh Tuyên ở phường Quảng Yên hiện nay.
Nhớ về người anh của mình, ông Nguyễn Ngọc Đàm chia sẻ: “Đối với tôi, trong những năm được sống gần anh cũng như sau này, tôi học tập và noi gương anh về tinh thần làm việc không quản ngại khó khăn, gian khổ, tận tụy, sâu sát, gần gũi với nhân dân, luôn lắng nghe ý kiến của đồng chí, đồng bào”.
Đồng chí Trịnh Tam Tỉnh - Người tham gia xây dựng chính quyền trong những ngày đầu lập nước
Vị đại biểu thứ hai cũng là một trong những lãnh đạo nổi bật của phong trào cách mạng ở Quảng Yên giai đoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945 là đồng chí Trịnh Tam Tỉnh. Ông sinh năm 1907, quê ở làng Vô Ngại, xã Dũng Nghĩa, huyện Vũ Thư, Thái Bình (nay là xã Vũ Thư, tỉnh Hưng Yên). Ông tham gia phong trào cách mạng từ trước Cách mạng tháng Tám, từng bị bắt tù đày và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương tại nhà tù Côn Đảo.
Câu chuyện của Đại tá Trịnh Đông A (hiện ở Tây Hồ, Hà Nội), con trai ông Trịnh Tam Tỉnh đưa chúng tôi về những năm đầu thế kỷ 20. Ông Tỉnh có sức khoẻ phi thường, chiến đấu dũng cảm nên có biệt danh Tỉnh "voi". Năm 1930, ông bị Pháp bắt đày ra nhà tù Côn Đảo. Cùng năm, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương ngay tại đây.
Ông thoát tù về Hòn Gai hoạt động từ tháng 4/1940. Sau một thời gian, cơ sở Việt Minh được xây dựng và phát triển nhanh chóng ở Nhà máy Cơ khí Hòn Gai, mỏ than Hà Tu, Hà Lầm, phố Ba Đèo, Vựng Đâng… Uy tín của Mặt trận Việt Minh ngày càng cao, có ảnh hưởng ngày càng lớn trong công nhân và các tầng lớp nhân dân. Công nhân mỏ và nhân dân Hòn Gai sôi sục khí thế cách mạng, náo nức chờ ngày khởi nghĩa giành chính quyền.
Đồng chí Trịnh Tam Tỉnh được Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời khu đặc biệt Hòn Gai giao nhiệm vụ xây dựng và lãnh đạo Ty Liêm phóng Hòn Gai, rồi được giao làm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến lâm thời Đặc khu Hòn Gai (tương đương Chủ tịch UBND tỉnh sau này) kiêm phụ trách Ty Liêm phóng Hòn Gai (chức vụ tương đương với Giám đốc Công an tỉnh sau này).
Mặc dù chính quyền đã về ta nhưng việc củng cố chính quyền non trẻ gặp rất nhiều trở ngại. Đồng chí Trịnh Tam Tỉnh đã tổ chức đông đảo công nhân thành lập lực lượng vũ trang bảo vệ chính quyền cách mạng, tổ chức quyên góp gạo tiền, mua súng đạn, thành lập các ban Phụ nữ Cứu quốc, Bình dân học vụ.
Ngày 6/1/1946, cuộc tổng tuyển cử bầu Quốc hội khoá đầu tiên của Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được tổ chức thắng lợi. Ông Trịnh Tam Tỉnh được nhân dân tín nhiệm bầu làm Đại biểu Quốc hội khoá I tỉnh Quảng Yên, được Trung ương phân công phụ trách toàn bộ khu vực duyên hải Đông Bắc mà khó khăn lớn nhất lúc này phải đối diện là việc quân Tưởng phá hoại rất quyết liệt. Trong thời gian công tác ở Hòn Gai, đã hai lần khác nữa ông Trịnh Tam Tỉnh bị các lực lượng phản cách mạng bắt giam. Có lần, ông đã suýt bị thả trôi sông nhưng may mắn đều được đội viên Đại đội Hồ Chí Minh và quần chúng khu vực Lán Bè mưu trí tìm cách giải thoát.
Ông Trịnh Tam Tỉnh thời trẻ và con trai.
Làm Chủ tịch Đặc khu Hòn Gai, không phụ sự tin cậy của Trung ương Đảng, ông Trịnh Tam Tỉnh làm tốt công tác đoàn kết các lực lượng yêu nước địa phương, đối đầu với kẻ thù một cách khôn khéo. Ông đã củng cố chính quyền và các tổ chức đoàn thể quần chúng chuẩn bị lực lượng cho cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược mà biết trước là không thể tránh khỏi.
Tháng 12/1946, quân Pháp đổ bộ vào Đặc khu Hòn Gai và gửi tối hậu thư cho ta đòi phải nộp vũ khí. Ông Trịnh Tam Tỉnh cùng Ủy ban Kháng chiến rút vào chân núi Bài Thơ xây dựng kế hoạch tác chiến. Từ đây, ông tiếp tục lãnh đạo tổ chức, vận động đồng bào tản cư vào Cao Xanh, Xích Thổ... Đến giữa năm 1947, được lệnh cấp trên, Ủy ban kháng chiến chuyển về Đông Triều. Trung ương điều động ông Trịnh Tam Tỉnh về làm Trưởng ban Dân quân Liên khu III. Sau đó, ông được bầu vào Khu ủy và Ban Chấp hành Liên khu. Tại đây, ông đã giúp đồng chí Lê Thanh Nghị, Bí thư Khu ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến lo việc tổ chức xây dựng các cơ sở thí nghiệm và sản xuất, cung cấp vũ khí cho bộ đội và dân quân du kích. Từ năm 1955 trở đi, ông lần lượt công tác tại Bộ Công thương, Bộ Thủy lợi, Bộ Kiến trúc, Bộ Xây dựng cho đến khi nghỉ hưu. Ông Trịnh Tam Tỉnh qua đời năm 1992.
Bác sĩ Lê Văn Cơ - Tiếng thơm để lại
Bác sĩ Lê Văn Cơ sinh ra trong gia đình khá giả, ông học y sĩ Đông Dương và sau đó lấy bằng bác sĩ, mở phòng khám chữa bệnh tại Quảng Yên và được người dân địa phương kính trọng vì tận tâm cứu chữa bệnh nhân, không phân biệt giàu nghèo. Người Quảng Yên gọi ông với cái tên thân thương là Đốc-tờ Cơ. Phòng khám của ông được gọi là Nhà thương Đốc-tờ Cơ. Quốc hội đầu tiên (Quốc hội khoá I) gồm có 403 đại biểu, trong đó tỉnh Quảng Yên có 3 đại biểu. Bác sĩ Lê Văn Cơ đã trúng cử với số phiếu cao nhất so với 2 đại biểu còn lại.
Không chỉ làm tròn phận sự của người đại biểu nhân dân trong suốt 14 năm (1946-1960), bác sĩ Lê Văn Cơ còn tham gia kháng chiến và cứu chữa bệnh cho mọi người. Hoà bình lập lại, bác sĩ Lê Văn Cơ làm Phó Giám đốc (nay gọi là Phó Vụ trưởng) Vụ Chữa bệnh của Bộ Y tế. Khi nghỉ hưu, bác sĩ Lê Văn Cơ không ở lại Hà Nội mà trở về Quảng Yên tiếp tục khám chữa bệnh cho nhân dân, gắn bó với hoạt động cộng đồng cho đến cuối đời.
Ông Nghiêm Xuân Vinh, một người sinh ra và lớn lên ở phường Quảng Yên, nhớ lại: "Những năm 50 của thế kỷ trước, tôi mới là một cậu bé ham chơi cùng chúng bạn. Bọn trẻ con chúng tôi thường hay la cà đến nhà Đốc-tờ Cơ chơi vì ông có một khu vườn trồng nhiều cây ăn quả. Mùa nào thức ấy, quả nhiều lắm. Đốc tờ lại rất thảo tính, ông thường hái sẵn quả rồi chờ bọn trẻ chúng tôi đến rồi phát cho. Sau này, lớn lên tôi lại được nghe cha mẹ của mình kể nhiều hơn về Đốc-tờ Cơ. Tất cả những câu chuyện ấy làm tôi càng thêm phần kính trọng ông hơn".
Ông Vũ Trọng Thanh, Trưởng Phòng Văn hoá - Xã hội, phường Quảng Yên, cho biết: "Vùng đất Quảng Yên rất tự hào khi có 3 vị đại biểu Quốc hội đầu tiên. Những hoạt động của bác sĩ Lê Văn Cơ và các vị đại biểu đầu tiên được nhân dân Quảng Yên nhiều thế hệ ghi nhận. Hiện ở trên địa bàn phường Quảng Yên còn di tích nhà máy kẽm và ngôi nhà cổ của bác sĩ Cơ như "chứng nhân" nhắc nhớ một thời về vùng đất này. Việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của 3 vị đại biểu Quốc hội đầu tiên càng có ý nghĩa trong dịp bầu cử Quốc hội và HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026-2031".
Căn nhà cổ của bác sĩ Lê Văn Cơ.
Nói về các di tích, di vật liên quan đến 3 vị Đại biểu Quốc hội, ông Lê Duy Thái, nguyên Phó Giám đốc phụ trách Trường Đào tạo cán bộ Nguyễn Văn Cừ, cho rằng: Những di tích liên quan như là nhà máy kẽm Quảng Yên hay căn nhà cổ của bác sĩ Lê Văn Cơ tuy không còn nguyên vẹn nhưng đều rất quý giá. Chúng tôi mong các công trình được quan tâm gìn giữ và phát huy giá trị để làm nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ sau này.
Tương tự, ông Đỗ Quyết Tiến, Giám đốc Bảo tàng - Thư viện Quảng Ninh, cũng bày tỏ: "Chúng tôi mong muốn có thể đưa những kỷ vật của bác sĩ Lê Văn Cơ về Bảo tàng Quảng Ninh lưu giữ, bảo tồn, trưng bày và phát huy giá trị để giới thiệu đến công chúng về thân thế cuộc đời làm đại biểu Quốc hội của ông gắn với lịch sử, văn hoá vùng đất này".
Ông Lê Duy Thái và ông Nghiêm Xuân Vinh trước căn nhà của cụ Lê Văn Cơ.
3 vị đại biểu Quốc hội đầu tiên của tỉnh đã đặt những viên gạch đầu tiên cho truyền thống đại biểu Quốc hội của Quảng Ninh. Nhìn lại chặng đường đã qua, cử tri người Quảng Ninh luôn tự hào về họ, những đại biểu có trách nhiệm, bản lĩnh và gắn bó máu thịt với nhân dân. Tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến của các vị đại biểu đầu tiên vẫn tiếp tục được kế thừa, bồi đắp, trở thành động lực để các thế hệ đại biểu Quốc hội hôm nay và mai sau không ngừng nỗ lực vì sự phát triển của quê hương Quảng Ninh ngày càng giàu đẹp.
