Lấy ý kiến góp ý dự thảo Nghị định về Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia

Đề xuất nhiều cơ chế mới nhằm nâng cao vai trò Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia

Trình bày dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, đồng chí Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ NAFOSTED cho biết, Quỹ được Quốc hội giao Chính phủ thành lập tại Luật Khoa học và Công nghệ năm 2000. Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Điều lệ Quỹ thông qua các Nghị định 122/2003/NĐ-CP ngày 22/10/2003 thành lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ quốc gia, sau đó là Nghị định 23/2014/NĐ-CP của Chính phủ ngày 3/4/2014 và Nghị định 19/2021/NĐ-CP sửa đổi Điều lệ tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia kèm theo Nghị định 23.

Sau khi Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 được ban hành, một phần chức năng của Quỹ đã được quy định tại Nghị định 265/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025; tuy nhiên, địa vị pháp lý và nhiều hoạt động khác vẫn chưa được quy định đầy đủ. Vì vậy, Bộ Khoa học và Công nghệ đã xin ý kiến Thủ tướng Chính phủ và được chấp thuận xây dựng Nghị định này theo quy trình rút gọn. Ban đầu, việc xây dựng Nghị định nhằm phù hợp với luật mới và bảo đảm hành lang pháp lý, tuy nhiên sau khi tiếp thu ý kiến chỉ đạo, lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng dự thảo ban đầu chưa đạt yêu cầu do chưa có tính đột phá.

Theo đó, dự thảo Nghị định gồm 8 chương, 42 điều, được xây dựng trên ba trụ cột hoạt động chính. Trong đó, trụ cột thứ nhất là tài trợ, đặt hàng triển khai các chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ; trụ cột thứ hai là hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia; trụ cột thứ ba là thúc đẩy hội nhập quốc tế và kết nối chuỗi hoạt động khoa học và công nghệ.

Dự thảo cũng đề xuất một số nội dung mới như mở rộng loại hình nhiệm vụ sang các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, công nghiệp bán dẫn, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo; đồng thời đưa vào mô hình liên kết “Ba nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp) nhằm thúc đẩy hợp tác nghiên cứu.

Bên cạnh đó, dự thảo tạo hành lang để triển khai các sáng kiến đột phá theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ; bổ sung loại hình nghiên cứu cơ bản xuất sắc với định hướng đầu tư dài hạn từ 5–10 năm; đồng thời bổ sung quy định về vinh danh và khen thưởng các tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc bên cạnh Giải thưởng Tạ Quang Bửu.

Một nội dung mới khác là cơ chế hỗ trợ đầu tư hạ tầng và trang thiết bị nhằm nâng cao năng lực các phòng thí nghiệm đã được đầu tư; hỗ trợ kiểm chứng công nghệ trước khi chuyển sang giai đoạn khởi nghiệp; đồng thời mở rộng hoạt động hội nhập quốc tế, chủ động tham gia các mạng lưới khoa học toàn cầu để đưa kết quả nghiên cứu của Việt Nam tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Về quản lý tài chính và rủi ro, dự thảo xây dựng quy trình tiếp nhận và xử lý rủi ro trong nghiên cứu khoa học theo hướng hỗ trợ tối đa cho nhà khoa học; đồng thời đề xuất cơ chế cấp vốn ổn định cho Quỹ với mức tối thiểu 3.000 tỷ đồng mỗi năm theo cơ chế quỹ. Nguyên tắc quản lý tài chính gắn với tiến độ và kết quả thực hiện, giảm thủ tục hành chính trong quyết toán và hướng tới khoán chi đến sản phẩm cuối cùng. Theo kế hoạch, Quỹ sẽ tiếp tục hoàn thiện dự thảo để trình Chính phủ vào tháng 3/2026.

Đề xuất hoàn thiện cơ chế quản trị và thu hút nhân lực khoa học

Tại hội nghị, nhiều chuyên gia, nhà khoa học đã đóng góp ý kiến nhằm hoàn thiện dự thảo Nghị định.  Mở đầu góp ý, GS. Nguyễn Xuân Huấn, Đại học Công lập Middlesex London (Vương quốc Anh), Chủ tịch Hội trí thức Việt Nam tại Vương quốc Anh, đề nghị cân nhắc lại tên gọi và vị thế của Quỹ theo hướng định vị như một tổ chức nghiên cứu và đổi mới sáng tạo để thể hiện vai trò rộng hơn; đồng thời xem xét cơ chế hoạt động độc lập hơn dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ. Về tổ chức bộ máy, GS. Nguyễn Xuân Huấn đề xuất tinh gọn cơ cấu, có thể hợp nhất Hội đồng tư vấn chiến lược và Ban kiểm soát thành Hội đồng Quản trị Quỹ; đồng thời tổ chức các hội đồng khoa học theo chuyên ngành, hội đồng đổi mới sáng tạo và dự án lớn. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy mô hình “ba nhà”, tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp và trường đại học để chuyển giao kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

GS.TSKH Vũ Hà Văn, Đại học Yale (Hoa Kỳ), nhận định cộng đồng khoa học rất phấn khởi khi ngân sách dành cho Quỹ NAFOSTED dự kiến tăng mạnh. Tuy nhiên, dù nguồn lực tài chính dồi dào, nhân lực khoa học chất lượng cao vẫn còn thiếu, đặc biệt là đội ngũ có khả năng triển khai các dự án quy mô lớn. Vì vậy cần có chính sách thu hút các chuyên gia giỏi từ nước ngoài, bao gồm cả Việt kiều và chuyên gia quốc tế, về làm việc tại Việt Nam.

GS.TSKH Vũ Hà Văn cho rằng cần thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, ban hành các hướng dẫn cụ thể về những nội dung được làm và không được làm, đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ nhà khoa học khi triển khai các dự án nghiên cứu dài hạn. Cần minh bạch và đơn giản hóa các quy trình như xét duyệt, nghiệm thu và giải ngân; chuyên môn hóa Hội đồng Khoa học theo từng lĩnh vực để nâng cao chất lượng đánh giá. Quỹ tiếp tục thúc đẩy mô hình “Ba nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Doanh nghiệp), khuyến khích doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu cho các trường đại học nhằm đưa kết quả khoa học nhanh chóng vào thực tiễn và huy động thêm nguồn lực ngoài ngân sách.

Theo GS.TSKH Vũ Hà Văn, cần thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, ban hành hướng dẫn rõ ràng, đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ nhà khoa học khi triển khai các dự án dài hạn. Bên cạnh đó, cần minh bạch hóa quy trình xét duyệt, nghiệm thu, giải ngân và tiếp tục thúc đẩy mô hình hợp tác “Ba nhà”.

Nhấn mạnh vai trò chiến lược của Quỹ trong hệ sinh thái khoa học – công nghệ quốc gia

GS. Nguyễn Hữu Đức, Nhà giáo Nhân dân, nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, đánh giá dự thảo đã thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ khi chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình quỹ tài trợ cạnh tranh theo chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, để Quỹ thực sự trở thành thiết chế trung tâm của hệ sinh thái khoa học – công nghệ quốc gia, cần nâng vai trò của Hội đồng khoa học từ đánh giá hồ sơ sang tham gia thiết kế chương trình tài trợ dài hạn và định hướng các lĩnh vực khoa học mũi nhọn.

Đề xuất các cơ chế đột phá trong quản lý khoa học, GS. Mai Trọng Nhuận, Ủy viên Hội đồng Tư vấn quốc gia cho rằng cần xem xét thiết lập Quỹ Nghiên cứu Đột phá để hỗ trợ các ý tưởng nghiên cứu táo bạo; đồng thời làm rõ vai trò dẫn dắt của Quỹ thông qua vị trí “kiến trúc sư trưởng” nhằm chủ động thiết kế các chương trình nghiên cứu lớn phục vụ mục tiêu phát triển đất nước.

Phát biểu từ điểm cầu Đà Nẵng, GS.TSKH Bùi Văn Ga đề nghị bổ sung Hội đồng Quản trị Quỹ trong cơ cấu tổ chức, tăng cường sự tham gia của các chuyên gia quốc tế trong hội đồng xét duyệt, đồng thời nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong khâu sơ tuyển đề tài.

TS. Đỗ Văn Lộc, thành viên Tổ soạn thảo, cho rằng cần chuyển đổi tư duy tài trợ từ các đề tài nhỏ lẻ sang tài trợ cho cụm, nhóm nghiên cứu mạnh với định hướng dài hạn, đồng thời xây dựng bộ chỉ số KPI gắn với việc hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh trong từng lĩnh vực khoa học.

Một số đại biểu cũng đề nghị đổi mới phương thức quản lý theo hướng minh bạch và tăng trách nhiệm giải trình; tổ chức linh hoạt các hội đồng chuyên môn; công khai ý kiến đánh giá và kết quả bỏ phiếu; đồng thời ưu tiên các dự án quy mô lớn để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nghiên cứu.

Phát biểu tại hội nghị, đồng chí Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ NAFOSTED trân trọng tiếp thu các ý kiến đóng góp của các chuyên gia và nhà khoa học. Theo đó, Quỹ dự kiến tập trung vào phân tầng công nghệ, phối hợp với Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF) ở các giai đoạn thương mại hóa; đồng thời tiếp tục nghiên cứu các cơ chế quản trị rủi ro và hình thức tài trợ mới.

Kết luận hội nghị, đồng chí Ngô Hải Phan, Cục trưởng Cục Chuyển đổi số - Cơ yếu, Văn phòng Trung ương Đảng, Ủy viên Thường trực Hội đồng cho biết, Hội đồng Tư vấn sẽ tổng hợp toàn bộ ý kiến phát biểu và góp ý bằng văn bản của các đại biểu để gửi lại Tổ soạn thảo. Đồng thời đề nghị Tổ soạn thảo nghiêm túc tiếp thu, rà soát và hoàn thiện dự thảo Nghị định, hướng tới mục tiêu xây dựng một cơ chế mới thực sự hiệu quả, góp phần thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đóng góp trực tiếp vào sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.