Gỡ “điểm nghẽn” trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao

Nhưng trên thực tế, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp vẫn là bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.

Nghịch lý của thị trường lao động

Theo số liệu mới nhất của Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên 18-24 tuổi tại Việt Nam năm 2025 là 8,64%, tăng 0,72 điểm phần trăm so với năm trước. Riêng tại khu vực thành thị, nơi tập trung phần lớn sinh viên tốt nghiệp các trường đại học, cao đẳng, con số này lên tới 11,23%. Cùng thời điểm đó, theo số liệu của ManpowerGroup, nhu cầu tuyển dụng ròng của Việt Nam đạt 47%, xếp thứ 4 toàn cầu.

Thực trạng trên càng trở nên đáng lo ngại khi nhìn vào xu hướng tuyển dụng, số lượng vị trí dành cho sinh viên mới tốt nghiệp năm 2025 giảm 12,96% so với năm 2024 và giảm tới 37,34% so với năm 2023, theo Báo cáo thị trường tuyển dụng 2025 của Joboko. Thực tế, doanh nghiệp không phải không có nhu cầu tuyển người, họ chỉ không muốn nhận người cần đào tạo lại từ đầu.

CEO Công ty cổ phần quốc tế K-Focus Vũ Ngọc Mai, đơn vị có hơn 16 năm kinh nghiệm tư vấn tuyển dụng nhân sự chất lượng cao cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam cho biết: "Điểm yếu phổ biến nhất là các bạn sinh viên mới ra trường hiện nay không bị áp lực nhiều về kinh tế như thế hệ 8X, 9X. Đáng lẽ phải nhiệt huyết học hỏi và cống hiến, nhiều bạn lại kén chọn và đưa ra tiêu chí khá cao với công ty trong khi năng lực chưa đáp ứng được nhu cầu công việc”.

Nhìn từ góc độ nghiên cứu, TS Trần Thị Nhung, chuyên gia Quản trị nguồn nhân lực (Viện Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, xã hội hiện đại đang chứng kiến sự dịch chuyển từ "bằng cấp" sang "năng lực". Tấm bằng đại học nay chỉ còn là điều kiện cần. Điều kiện đủ là khả năng giải quyết vấn đề thực tế ngay trong tuần đầu tiên nhận việc.

Nhà trường chủ động chuyển mình

"Sinh viên thực hành theo quy trình thật, từ tiếp nhận công việc đến xử lý và đánh giá kết quả. Giảng viên chuyển vai trò từ "giảng dạy" sang hướng dẫn huấn luyện, đánh giá năng lực", TS Trịnh Thị Thu Hà, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội chia sẻ.

Ở khối đại học, các trường lớn tại Hà Nội cũng đang tăng tốc đổi mới. Đại học Bách khoa Hà Nội mở thêm 5 chương trình mũi nhọn về công nghệ, nâng tổng chỉ tiêu lên gần 10.000 sinh viên. Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) bổ sung các chuyên ngành Kinh tế số và Phân tích dữ liệu. Đại học Kinh tế Quốc dân công bố 15 mã ngành mới, trong đó có: Công nghệ tài chính, Kinh tế số, Toán ứng dụng…

Những nỗ lực đó đang diễn ra trong bối cảnh Hà Nội vừa có thêm một định hướng chính sách quan trọng. Nghị quyết số 02-NQ/TW xác định mô hình tăng trưởng mới của Thủ đô lấy tri thức, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực trung tâm; đặt mục tiêu đến năm 2035 hình thành các trung tâm đào tạo chất lượng cao thuộc nhóm dẫn đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương; đồng thời giao Hà Nội tiên phong thí điểm các cơ chế đặc thù trong giáo dục đào tạo. Tiếp nối tinh thần đó, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết về thu hút, trọng dụng nhân tài, ưu tiên hàng đầu lĩnh vực khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, mở ngành mới chỉ là một phần. Điều doanh nghiệp cần là sự gắn kết thực chất từ sớm, không phải những chương trình thực tập hình thức ở năm cuối.

Bà Vũ Ngọc Mai đề xuất một hướng tiếp cận khác: "Cần đào tạo các bạn từ những năm cuối theo đúng định hướng nghề nghiệp mong muốn kết nối sao cho sau khi ra trường vẫn có thể tiếp tục làm công việc đó. Như vậy, tính khả thi và hiệu quả sẽ cao hơn nhiều. Ngoài chuyên môn và kiến thức học ở trường, sinh viên cần phải biết và sử dụng thành thạo tối thiểu một ngoại ngữ. Ngôn ngữ và thái độ trong công việc là điểm cộng giúp các bạn mới ra trường có thể xin được việc tốt".

Đây cũng là bài học mà Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội rút ra từ thực tiễn. TS Trịnh Thị Thu Hà thẳng thắn nhìn nhận áp lực: "Chúng tôi phải theo kịp và đi trước nhu cầu của doanh nghiệp trong khi thị trường lao động thay đổi rất nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ. Đội ngũ giảng viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có kinh nghiệm thực tế, liên tục cập nhật kỹ năng mới”.

Đồng quan điểm, TS Trần Thị Nhung khẳng định: "Đổi mới phương thức dạy và học không đơn thuần là trang bị thêm máy tính hay phần mềm, mà là thay đổi tư duy từ "nhồi nhét tri thức" sang "phát triển năng lực thích nghi". Thay đổi không còn là lựa chọn ưu tiên mà đã trở thành điều kiện bắt buộc".

Khoảng trống giữa bằng cấp và năng lực thực sự chỉ thu hẹp được khi nhà trường, doanh nghiệp và người học cùng vào cuộc. Hà Nội đang mang trọng trách dẫn đầu cả nước, đây là thời điểm để tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới" chuyển thành hành động cụ thể trong từng giảng đường, từng xưởng thực hành, từng hợp đồng gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp.