Khơi dậy tinh thần dám nghĩ, dám làm để tạo đột phá

Tư duy mới về xã, phường xã hội chủ nghĩa

Sau gần 100 năm lãnh đạo cách mạng và gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, nhận thức và lý luận của Đảng về mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam không ngừng được bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng xác định rõ mục tiêu đến năm 2045 đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng cũng chỉ rõ, mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam được cấu thành bởi ba trụ cột lớn gồm: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa là bước đi thể hiện tinh thần dám nghĩ, dám làm, chủ động tìm tòi những cách làm mới để thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước từ cấp cơ sở.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là yêu cầu cấp thiết khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Trong mô hình đó, dân chủ phải trở thành nền tảng của niềm tin xã hội; pháp quyền phải gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không có nghĩa áp đặt một “mẫu số chung” cho mọi địa phương, mà cần tạo không gian để từng địa bàn phát huy đặc thù, thế mạnh và khả năng sáng tạo của mình.

GS.TS Nguyễn Quốc Sửu, Trợ lý Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu quan điểm, xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải là một danh hiệu hành chính hay sự quay lại cơ chế bao cấp, quản lý theo lối cũ. Đây phải là mô hình phát triển hiện đại và nhân văn; số hóa nhưng không phi nhân tính; phát triển nhanh nhưng bền vững; cạnh tranh nhưng không bỏ quên công bằng và năng động nhưng vẫn giữ được sự gắn kết cộng đồng.

GS.TS Nguyễn Quốc Sửu nhấn mạnh, mục tiêu đến năm 2045 không phải tìm ra mô hình hoàn hảo ngay từ đầu, mà là xây dựng được một mô hình có khả năng tự học hỏi, tự hoàn thiện, hướng tới một xã hội công bằng hơn, nhân văn hơn và nơi người dân thực sự cảm nhận được hạnh phúc trong cuộc sống hằng ngày.

PGS.TS Đặng Quang Định, Viện trưởng Viện Triết học cho rằng, xã, phường xã hội chủ nghĩa không nên được hiểu đơn giản là một “danh xưng chính trị” hay một mô hình hành chính mới. Đây phải là mô hình quản trị cơ sở, nơi các giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội được thể chế hóa và vận hành bằng những cơ chế cụ thể, có thể kiểm chứng bằng thực tiễn.

Chính quyền phải thực sự phục vụ nhân dân, người dân phải thực sự là chủ thể của quá trình phát triển, mọi chính sách đều hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của con người và hiệu quả quản trị được đo bằng niềm tin xã hội và sự hài lòng của nhân dân.

“Nếu mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam là “thiết kế tổng thể” của chế độ thì xã, phường xã hội chủ nghĩa chính là nơi kiểm chứng tính đúng đắn của thiết kế đó bằng đời sống hiện thực”, PGS.TS Đặng Quang Định nhận định.

Khắc phục “độ trễ” trong tổ chức thực hiện

Trong quá trình hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội ở cấp cơ sở, yêu cầu đặt ra hiện nay không còn dừng ở việc xác định mục tiêu hay hoàn thiện các tiêu chí. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để những mục tiêu đó được chuyển hóa thành kết quả cụ thể, có thể đo đếm và cảm nhận được trong đời sống hằng ngày của người dân.

Theo GS.TS Nguyễn Quốc Sửu, mục tiêu của phát triển không chỉ là làm cho người dân giàu hơn mà phải giúp người dân sống tốt hơn, hạnh phúc hơn, thông qua những thay đổi rất cụ thể trong cuộc sống hằng ngày. Đó là khi trẻ em được học trong những ngôi trường tốt hơn; người dân được tiếp cận dịch vụ y tế thuận lợi hơn; môi trường sống xanh hơn, an toàn hơn; chính quyền minh bạch hơn và mọi người đều có cơ hội phát triển công bằng hơn.

Từ cách tiếp cận đó, GS.TS Nguyễn Quốc Sửu đề xuất sáu trụ cột của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa gồm: Phát triển kinh tế theo hướng bao trùm và đổi mới sáng tạo; xây dựng chính quyền số và quản trị hiện đại; phát triển con người toàn diện; xây dựng cộng đồng có năng lực tự quản và gắn kết xã hội cao; kiến tạo môi trường sống xanh, an toàn và nhân văn, bảo đảm dân chủ thực chất và trách nhiệm giải trình.

Sáu trụ cột này đều hướng tới một mục tiêu chung là rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền với người dân. Thay vì coi người dân là đối tượng quản lý, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đặt người dân vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động quản trị và phát triển.

Tuy nhiên, để những định hướng đó trở thành hiện thực, thách thức lớn nhất hiện nay là khắc phục tình trạng “độ trễ” trong tổ chức thực hiện. Theo PGS.TS Lê Văn Cường, nhiều chủ trương, chính sách rất đúng nhưng chưa phát huy đầy đủ hiệu quả do chậm đi vào cuộc sống. Vì vậy, điều quan trọng là phải nhanh chóng chuyển các chủ trương thành hành động cụ thể và những lợi ích thiết thực cho người dân.

Đánh giá việc Hà Nội xây dựng bộ 54 tiêu chí để triển khai thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, PGS.TS Lê Văn Cường cho rằng đây là bước đi cần thiết. Việc lượng hóa các mục tiêu sẽ tạo cơ sở để giám sát, đánh giá và kiểm chứng hiệu quả một cách khách quan hơn.

Để mô hình thí điểm có thể phát huy hiệu quả và tạo sức lan tỏa, PGS.TS Lê Văn Cường lưu ý thành phố cần xây dựng lộ trình triển khai rõ ràng, lựa chọn các địa bàn có tính đại diện để tổ chức thí điểm, đồng thời chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về nhân lực, nguồn lực và cơ chế thực hiện.

Bên cạnh đó, cần chú trọng công tác phản biện ngay từ giai đoạn chuẩn bị, từ các chuyên gia, nhà khoa học và từ chính người dân - những người trực tiếp thụ hưởng thành quả của mô hình.

Quá trình triển khai cũng phải gắn với kiểm tra, giám sát thường xuyên để kịp thời phát hiện những mô hình hiệu quả nhằm nhân rộng, đồng thời nhận diện những khó khăn, vướng mắc để điều chỉnh phù hợp.