Nhân tố quyết định chất lượng mô hình tăng trưởng trong kỷ nguyên mới

Nhận thức mới về vai trò của lực lượng sản xuất hiện đại

LLSX là toàn bộ yếu tố vật chất và con người tham gia vào quá trình sản xuất của cải vật chất. Trong đó, trình độ con người và mức độ hiện đại hóa của yếu tố vật chất quyết định hiệu quả, năng suất lao động, V.I.Lênin đã khẳng định: “Xét đến cùng, thì năng suất lao động là cái quan trọng nhất, chủ yếu nhất cho thắng lợi của chế độ xã hội mới”. Vì vậy, LLSX là động lực quyết định sự vận động và phát triển của phương thức sản xuất. Trong bối cảnh KHCN phát triển vượt bậc làm thay đổi căn bản, vượt trội về năng suất lao động, sức cạnh tranh của nền kinh tế. Theo đó, LLSX không chỉ bao gồm người lao động và tư liệu sản xuất truyền thống mà còn mở rộng với tri thức, trí tuệ, công nghệ, công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong đó, trung tâm của LLSX là con người với tiềm năng, trí tuệ, sáng tạo không giới hạn trở thành mấu chốt, động lực của mọi quá trình tăng trưởng. Theo đó, ai, chủ thể, doanh nghiệp, nền kinh tế hay quốc gia nào sở hữu nhiều tài nguyên trí tuệ, tài nguyên công nghệ mới là cơ hội vàng để thay đổi căn bản chất lượng tăng trưởng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, sức cạnh tranh, gia tăng nội lực thực sự của nền kinh tế.

Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Trong ảnh: Đại biểu dự tại điểm cầu Hội trường Diên Hồng - Nhà Quốc hội. Ảnh: vov.vn

Nhận thức sâu sắc vấn đề đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định: “Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; thu hút, trọng dụng nhân tài, đẩy mạnh phát triển LLSX mới”. LLSX mới ở đây chính là LLSX hiện đại, được xây dựng trên nền tảng nguồn nhân lực chất lượng cao, được hỗ trợ bởi một hệ thống trí tuệ song hành với trí tuệ con người-trí tuệ nhân tạo, đây được coi là nhân tố mới của LLSX hiện đại. Nhân tố này được định vị để trở thành nền tảng cốt lõi trong tái cấu trúc nền kinh tế, làm thay đổi về chất năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cải thiện căn bản năng lực cạnh tranh quốc gia, thông qua đó rút ngắn khoảng cách phát triển, bứt tốc để vươn lên đi cùng, vượt trước trong nghiên cứu, sáng tạo, phát triển công nghệ.

Như vậy, LLSX hiện đại trong mô hình tăng trưởng mới dựa vào KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ quyết định động lực phát triển theo chiều sâu, không phải đi tắt, đón đầu công nghệ, kết hợp công nghệ nhiều tầng như trước đây mà là nghiên cứu, sáng tạo, phát triển công nghệ. Điều đó chỉ có thể làm được khi hai yếu tố cốt lõi của LLSX được đầu tư, phát triển hiện đại là yếu tố con người với tiềm năng, trí tuệ, sáng tạo không giới hạn và yếu tố công cụ lao động (cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ sản xuất) được hiện đại hóa.

Thực tiễn 40 năm và yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới

Sau 40 năm đổi mới, LLSX của nước ta đã có những bước phát triển vượt bậc, nhiều lĩnh vực đi tắt, đón đầu, thậm chí đi cùng, vượt trước trong nghiên cứu, sáng tạo một số lĩnh vực công nghệ, nhất là công nghệ nền, công nghệ lõi. Từ một nước nông nghiệp lạc hậu, bị chiến tranh tàn phá nặng nề đã vươn lên là nền kinh tế đứng thứ 32 thế giới và thứ 4 ASEAN, với quy mô đạt 514 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người đạt 5.026USD năm 2025. Trình độ công nghệ, trình độ nhân lực được cải thiện đáng kể, ngày càng tiệm cận hơn với KHCN hiện đại trong sản xuất, thương mại, dịch vụ. Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt 47% năm 2025; tỷ trọng kinh tế số trong tổng sản phẩm nội địa (GDP) đạt 14,02%; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 70% tổng số lao động, trong đó đã chú trọng đào tạo trình độ, kỹ năng sử dụng máy móc, công nghệ thích ứng trong bối cảnh KHCN phát triển hiện đại.

Trong những năm gần đây, các nền tảng cơ bản của kinh tế số được hình thành đã góp phần thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia; hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, nhất là trong lĩnh vực công nghệ, thương mại điện tử; ứng dụng trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ đặt ra nhu cầu đào tạo nhân lực số khổng lồ trong tất cả các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế. Đây là những tiền đề rất căn bản quyết định hình thành LLSX hiện đại.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng LLSX nước ta vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần tháo gỡ: Trình độ công nghệ, năng lực nghiên cứu, làm chủ và sáng tạo công nghệ còn hạn chế, “KHCN chưa trở thành động lực quan trọng cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa”; “chất lượng nguồn nhân lực chưa có chuyển biến rõ nét; thiếu nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển của các ngành kinh tế mũi nhọn, công nghệ cao, công nghệ số”, lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ còn thấp (năm 2025 đạt 29,2%); năng suất lao động còn thấp; kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng số chưa đồng bộ; khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm đa số trong nền kinh tế còn hạn chế lớn về công nghệ, khả năng quản trị, khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu nếu không đột phá phát triển LLSX hiện đại sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng mô hình tăng trưởng, kéo chậm bước tiến của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và nhận thức sâu sắc bối cảnh mới, yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới, Đại hội XIV của Đảng đã xác định chủ trương: “Phát triển KHCN là quốc sách hàng đầu; là động lực then chốt để phát triển LLSX hiện đại”, quan điểm của Đại hội XIV của Đảng về phát triển LLSX hiện đại thể hiện trên một số nội dung cốt lõi sau:

Trước hết là chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Con người với trình độ, trí tuệ, kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng số, kỹ năng thích ứng với KHCN hiện đại là nhân tố quyết định trình độ hiện đại của LLSX. Thứ hai, phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, coi đó là động lực chính để thay thế, thúc đẩy, làm mới động lực tăng trưởng truyền thống nhằm “tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới”. Thứ ba, tạo đột phá nâng cao trình độ công nghệ của nền kinh tế, tập trung vào công nghệ mới, công nghệ chiến lược đi đôi với phát triển kinh tế dữ liệu, kinh tế số; đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng để nắm lợi thế tự chủ trong sản xuất. Thứ tư, đẩy mạnh hội nhập quốc tế sâu rộng để thu hút ngoại lực cho hiện đại hóa LLSX trong nước. 

Quan điểm, chủ trương phát triển LLSX hiện đại của Đại hội XIV đã đặt đúng trọng tâm hiện đại về con người, trí lực, cả về tư liệu sản xuất và trình độ KHCN, coi đây là “đột phá của đột phá”, là yếu tố then chốt quyết định chất lượng mô hình tăng trưởng mới của đất nước. Quán triệt tinh thần Đại hội XIV của Đảng về phát triển LLSX hiện đại cần thống nhất cả nhận thức và hành động; cả thể chế, chính sách và nguồn lực tăng trưởng. Chỉ khi đó mới có thể tạo ra sự bứt phá, thay đổi về chất để hiện đại hóa LLSX, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đột phá về năng suất lao động, sức cạnh tranh của nền kinh tế, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững, vững bước trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội.