Dự án Luật Đấu thầu sửa đổi: Nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, phòng chống tiêu cực lãng phí trong hoạt động đấu thầu

Sáng ngày 23/10, tại phiên toàn thể, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Tài chính, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày tờ trình về 5 dự án Luật trong đó có Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày các dự án Luật tại Quốc hội

Đảo đảm tính khả thi, đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật về đấu thầu

Trình bày sự cần thiết ban hành Luật Đấu thầu sửa đổi, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, thực tiễn thực thi Luật Đấu thầu trong thời gian qua cho thấy, một số quy định của Luật chưa thực sự đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật, hình thành hình thức lựa chọn nhà thầu còn phân tán, phức tạp, chưa có cơ chế đàm phán, cạnh tranh trong gói thầu đặc thù và đặt hàng sản phẩm nghiên cứu công nghệ, cao công nghệ chiến lược, quy trình thủ tục mặc dù đã được cải thiện, nhưng còn một số khâu trung gian không cần thiết, một số quy định cần tiếp tục hoàn thiện nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả của hoạt động đấu thầu, như quy định ưu đãi trong đấu thầu, tư cách hợp lệ của nhà thầu nhà đầu tư, phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu…

Bên cạnh đó, quy định về hợp đồng, hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu, trách nhiệm của các bên, giải quyết kiến nghị còn thiếu cụ thể việc ban hành Luật Đấu thầu là cần thiết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước về hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo chuyển đổi số, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ, khả thi nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vào cạnh tranh minh bạch và phòng chống tiêu cực lãng phí trong hoạt động đấu thầu.

Về nội dung cơ bản trong dự thảo Luật, theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự án Luật được sửa đổi toàn diện, quy định của Luật Đấu thầu hiện hành, tập trung vào 4 nhóm quy định:

Nhóm 1 gồm các quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm tính khả thi, đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật về đấu thầu.

Theo đó, dự thảo Luật quy định cụ thể các hoạt động đấu thầu thực hiện theo Luật này và hoạt động đấu thầu thực hiện theo pháp luật có liên quan, trong đó không áp dụng Luật này đối với hoạt động đấu thầu trong các lĩnh vực hoặc vấn đề đặc thù đã được quy định theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực.

Đồng thời, Luật này xác định rõ nguyên tắc áp dụng pháp luật trong trường hợp có sự khác nhau giữa quy định của Luật này với các luật có liên quan để đảm bảo tính khả thi, đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Nâng cao chất lượng, hiệu quả trong hoạt động đấu thầu

Nhóm 2 gồm các quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động đấu thầu:

Bổ sung quy định về chính sách và nguyên tắc cơ bản trong hoạt động đấu thầu để xác định mục tiêu, định hướng chính sách trong các quy định cụ thể của Luật, bảo đảm thống nhất trong tổ chức thực hiện.

Làm rõ khái niệm nhà thầu bao gồm cả “nhà thầu quản lý” nhằm trao quyền chủ động cho nhà thầu trong quản lý, tổ chức thực hiện gói thầu nhưng phải bảo đảm trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ, chi phí, hiệu quả.

Bổ sung quy định về cơ sở dữ liệu giá trong đấu thầu theo hướng tích hợp, đồng bộ với cơ sở dữ liệu về thuế, hải quan…, làm cơ sở tham chiếu xác định giá gói thầu phù hợp với thị trường, nâng cao tính công khai, minh bạch, khắc phục tình trạng nâng khống giá gói thầu.

Hoàn thiện cơ chế ưu tiên, ưu đãi trong hoạt động đấu thầu nhằm tiếp tục thể chế hóa đầy đủ quan điểm, chủ trương, giải pháp đã được xác định trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, phát triển kinh tế nhà nước, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hoàn thiện quy định về đấu thầu quốc tế nhằm hỗ trợ phát triển, nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam theo hướng chỉ áp dụng đấu thầu quốc tế lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án có yêu cầu đặc thù cần sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài; yêu cầu nhà thầu nước ngoài phải liên danh với nhà thầu Việt Nam và sử dụng nhà thầu phụ Việt Nam nhằm hỗ trợ doanh nghiệp trong nước phát triển nâng cao năng lực cạnh tranh.

Cho phép hồ sơ mời thầu được nêu nhãn hiệu của hàng hóa theo nhóm nhãn hiệu nhằm bảo đảm lựa chọn được hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, kỹ thuật, công nghệ và hiệu quả sử dụng.

Hoàn thiện quy định về phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu theo hướng chú trọng đánh giá tiêu chuẩn kỹ thuật để bảo đảm lựa chọn được nhà thầu đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mà không chỉ tập trung đánh giá về giá nhằm hạn chế tình trạng nhà thầu trúng thầu giá thấp nhưng không bảo đảm chất lượng.

Hoàn thiện quy định về đấu thầu mua sắm thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm, thiết bị y tế theo hướng tiếp tục duy trì hình thức máy đặt, máy mượn, bổ sung cơ chế trạm y tế cấp xã được áp dụng kết quả lựa chọn nhà thầu của cơ sở y tế công lập, kết quả mua sắm tập trung; mở rộng trường hợp áp dụng hình thức đàm phán giá đối với thiết bị y tế.

Toàn cảnh Phiên họp Quốc hội

Tăng tính chủ động, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong hoạt động đấu thầu

Nhóm 3 gồm các quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng:

Trao quyền cho chủ đầu tư quyết định việc áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu phù hợp (như chỉ định thầu, đấu thầu...) nhằm tăng tính chủ động, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư trong hoạt động đấu thầu.

Bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh được áp dụng đối với gói thầu chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ hoặc giá gói thầu để tháo gỡ vướng mắc đối với gói thầu đặc thù trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tiếp tục mở rộng áp dụng hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, đặt hàng, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết trường hợp áp dụng các hình thức này để bảo đảm tính linh hoạt, thuận lợi trong quá trình triển khai thực hiện.

Mở rộng trường hợp áp dụng thủ tục đấu thầu trước đối với gói thầu cần đẩy nhanh tiến độ, rút ngắn thời gian chuẩn bị thực hiện dự án.

Hoàn thiện quy định về hợp đồng theo hướng chỉ quy định khung nguyên tắc về điều kiện, thủ tục ký kết và thực hiện hợp đồng; đối với những nội dung khác, các bên được quyền thỏa thuận phù hợp với pháp luật dân sự, pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực.

Tiếp tục cắt giảm thủ tục trung gian không cần thiết như sơ tuyển, mời quan tâm, lập kế hoạch tổng thể lựa chọn nhà thầu và phương thức đấu thầu hai giai đoạn.

Tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát

Nhóm 4 gồm các quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động đấu thầu, cụ thể là:

Bổ sung một số hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu đã phát sinh trong thời gian qua (như hành vi nâng khống giá gói thầu), hoàn thiện quy định về hành vi sử dụng thầu phụ bất hợp pháp để phản ánh đầy đủ bản chất của hành vi này, góp phần ngăn chặn hành vi lợi dụng danh nghĩa “nhà thầu phụ” để chuyển nhượng thầu trái phép.

Hoàn thiện cơ chế giám sát hoạt động đấu thầu theo hướng thống nhất một đầu mối thực hiện chức năng này và tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu, thống kê, phân tích trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia nhằm kịp thời phát hiện, phòng ngừa, ngăn chặn vi phạm.

Bổ sung một số quy định nhằm tăng cường cảnh báo, giám sát và xử lý vi phạm thông qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để rút ngắn thời gian, giảm áp lực cho chủ đầu tư, bên mời thầu trong quá trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.

Hoàn thiện quy định về trách nhiệm của các bên trong hoạt động đấu thầu nhằm xác định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu, nhà thầu, tổ chuyên gia... để các bên có liên quan thực hiện đúng, đầy đủ và có hiệu quả vai trò, trách nhiệm của mình theo quy định của Luật này.

Tiếp tục xác định đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu để đảm bảo cạnh tranh

Trình bày báo cáo thẩm tra dự án Luật Đấu thầu, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Pham Văn Mãi đề nghị phân định rõ trường hợp không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật và trường hợp áp dụng cơ chế mua sắm riêng, nhất là gói thầu sử dụng nhiều nguồn vốn,

Về quy định cho phép hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu theo nhóm nhãn hiệu xuất xứ theo nhóm nước, lãnh thổ, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, có thể hạn chế sự tham gia của hàng hóa đáp ứng yêu cầu tương đương nhất là các sản phẩm mới của các DN trong nước, đề nghị ưu tiên, xác định yêu cầu bằng tính năng, chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, mục đích sử dụng, chỉ viện dẫn nhãn hiệu, xuất xứ khi căn cứ cần thiết. Đồng thời quy định rõ tiêu chí và điều kiện xác nhận nhóm nhãn hiệu, hàng hóa tương đương đảm bảo cạnh tranh thực chất,

Bên cạnh đó, tại khoản 1, điều 9 (mở rộng việc sử dụng nhà thầu phụ nước ngoài) đề nghị quy định nguyên tắc, nhà thầu trong nước không được giao cho nhà thầu phụ nước ngoài phần việc chủ yếu hoặc phần việc làm căn cứ để đánh giá năng lực, kinh nghiệm để lựa chọn, đảm bảo vai trò trách nhiệm thực chất của nhà thầu chính trong nước

Về các hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà soát xác định rõ chủ thể, hành vi vi phạm, bảo đảm phòng ngừa xử lý đầy đủ các hành vi thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích làm lộ bí mật Nhà nước.

Một số ý kiến cho rằng, việc chỉ cấm tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn, nếu dẫn đến nợ đọng, khiến việc xác định phạm vi xác định vi phạm phải chờ đến khi phát sinh hậu quả, gây khó khăn cho công tác phòng ngừa, xử lý vi phạm, đề nghị xác định rõ hành vi bị cấm, tại thời điểm thực hiện quy định rõ các trường hợp được tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn, nhất là các gói thầu khẩn cấp, cấp bách và đấu thầu trước thay vì chỉ xác định hành vi bị cấm, khi đã phát sinh hậu quả,

Về hình thức, phương thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cơ bản thống nhất với việc hợp nhất chào hàng cạnh tranh và đấu thầu rộng rãi, mua sắm trực tiếp và chỉ định thầu và bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục xác định đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu, để đảm bảo cạnh tranh, quy định rõ ràng điều kiện, giới hạn áp dụng, chỉ định thầu, đặt hàng, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, và chỉ định nhà đầu tư nhất là tiêu chí nhà đầu tư chiến lược, hạn mức chỉ định thầu, tránh thu hẹp cạnh tranh,

Đối với đàm phán cạnh tranh, cầm đảm bảo bí mật kinh doanh, quyền sở hữu trí tuệ có căn cứ kiểm chứng khách quan về giá, đồng thời tăng cường kiểm soát và trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư.

Dự thảo Luật giao Chính phủ quy định chi tiết nhiều nội dung, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị quy định rõ ngay tại Luật các nguyên tắc, điều kiện và giới hạn áp dụng giao Chính phủ quy định chi tiết trong phạm vi được cho phép, không mở rộng các trường hợp, hạn chế cạnh tranh bằng các văn bản dưới luật.

Bên cạnh đó, đề nghị nâng cao hiệu quả Hệ thống Mạng đấu thầu quốc gia, trong công khai chia sẻ dữ liệu và giám sát hoạt động đấu thầu, đảm bảo tính độc lập trong giải quyết kiến nghị, làm rõ điều kiện đấu thầu trước, cơ chế xử lý dự án thay đổi bảo đảm việc sửa đổi hợp đồng chuyển nhượng dự án không làm thay đổi với các cam kết làm căn cứ lựa chọn; hoàn thiện cơ chế lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, hóa chất vật tư xét nghiệm thiết bị y tế bảo đảm kiểm soát giá, đáp ứng yêu cầu chuyên môn, đặc biệt không làm gián đoạn hoạt động khám chữa bệnh, đồng thời rà soát quy định chuyển tiếp đảm bảo thống nhất khả thi và không phát sinh khoảng trống pháp lý./.

Mai Linh (t/h)