Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Không để vi phạm rẻ hơn tuân thủ; Ai đầu độc người tiêu dùng vì lợi nhuận thì phải bị loại trừ khỏi thị trường

Chiều 24/10, tham gia thảo luận về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, an toàn thực phẩm không chỉ là câu chuyện của từng bữa ăn, từng gia đình, từng người dân mà còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe giống nòi và uy tín quốc gia.

Chủ tịch Quốc hội bày tỏ đồng tình với chủ trương thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, khắc phục tình trạng trước đây “một mâm cơm có tới ba bộ cùng quản lý”.

Cơ bản thống nhất với Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra, Chủ tịch Quốc hội ghi nhận, đánh giá cao Chính phủ, Bộ Y tế đã khẩn trương chuẩn bị dự án Luật, tiếp thu khoảng 70% ý kiến thẩm tra sơ bộ và ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Dự thảo Luật đã thể chế hóa các chủ trương lớn, nhất là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo chuỗi, dựa trên phân tích nguy cơ và lấy dữ liệu làm nền tảng. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý hồ sơ dự án Luật còn gửi chậm, các dự thảo nghị định, thông tư quy định chi tiết chưa được cập nhật đầy đủ. Đề nghị các cơ quan liên quan nghiêm túc rút kinh nghiệm, bảo đảm hồ sơ, tài liệu được gửi đến đại biểu Quốc hội kịp thời để nghiên cứu, xem xét.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 2

Đột phá phải nằm trong luật, không thể để phần ruột ở nghị định, thông tư

Đề cập những vấn đề lớn cần tập trung hoàn thiện, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu đầu tiên là những chính sách mang tính đột phá phải được quy định cụ thể ngay trong luật. “Đột phá phải nằm trong luật, chứ đột phá mà ở nghị định thì không thể chấp nhận được”, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo Luật hiện có khoảng 32/74 điều giao Chính phủ, bộ trưởng quy định chi tiết. Đáng chú ý, nhiều nội dung được xác định là đột phá nhưng vẫn để ngỏ, như lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt, hệ thống quản lý tiên tiến, phân tích nguy cơ và phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu.

Điều này dẫn đến nguy cơ Quốc hội thông qua chính sách nhưng chưa thấy rõ nội dung thực chất và phương thức tổ chức thực hiện. Từ đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị những vấn đề đã rõ, đã chín muồi thì phải luật hóa ngay, tối thiểu phải xác định cụ thể đối tượng áp dụng, thời hạn và lộ trình thực hiện.

Đồng thời, phải xác định rõ thời điểm có hiệu lực của Luật; các văn bản quy định chi tiết phải được chuẩn bị đầy đủ, bảo đảm có hiệu lực đồng thời với Luật. “Quốc hội không thông qua một chiếc vỏ luật để phần ruột nằm ở nghị định, thông tư”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Chủ tịch Quốc hội yêu cầu, không để tình trạng "Khi sự cố xảy ra, người dân phải biết hỏi ai và không cơ quan nào được nói không phải là việc của tôi”.

Một đầu mối quản lý phải thực sự chịu trách nhiệm đến cùng

Vấn đề thứ hai được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm là thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, bảo đảm một đầu mối phải thực sự chịu trách nhiệm đến cùng.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Chỉ thị số 17 của Ban Bí thư đã xác định rõ yêu cầu thống nhất đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, dự thảo Luật vẫn quy định sáu bộ cùng tham gia quản lý chuyên ngành, trong khi Bộ Y tế được xác định là cơ quan đầu mối.

Một số nhiệm vụ còn có sự giao thoa, như công tác chống thực phẩm giả có sự tham gia của Bộ Công Thương và Bộ Công an; kiểm tra thực phẩm nhập khẩu liên quan đến trách nhiệm của Bộ Y tế và UBND cấp tỉnh.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, thực tiễn cho thấy khi có nhiều đầu mối quản lý sẽ dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, bỏ trống những khâu giáp ranh. Các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả với quy mô lớn được phát hiện thời gian qua cho thấy những bất cập cần được khắc phục.

Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm chỉ chịu sự quản lý của một cơ quan; đồng thời trao thực quyền cho cơ quan đầu mối và quy định trách nhiệm Chính phủ báo cáo Quốc hội hằng năm về công tác quản lý an toàn thực phẩm. “Khi sự cố xảy ra, người dân phải biết hỏi ai và không cơ quan nào được nói không phải là việc của tôi”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Các đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh tại phiên thảo luận Tổ 2

Hậu kiểm không phải là buông lỏng quản lý, cải cách thủ tục phải thực chất

Vấn đề thứ ba, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm nhưng phải bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời cải cách thực chất thủ tục hành chính. “Hậu kiểm không phải là buông lỏng, nhưng cải cách thủ tục phải là thực chất”, Chủ tịch Quốc hội khẳng định.

Theo Chủ tịch Quốc hội, hiện còn những ý kiến khác nhau về thời hạn hiệu lực của bản công bố sản phẩm và giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.

Một mặt, cần kiểm soát chất lượng, ngăn chặn tình trạng hồ sơ cũ, nhãn cũ tồn tại nhiều năm, không còn phù hợp với thực tế. Mặt khác, không được đặt thêm những thủ tục hành chính không cần thiết, tạo ra giấy phép con, gây tốn kém cho doanh nghiệp.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, mục tiêu quản lý là chính đáng nhưng công cụ quản lý phải dựa trên dữ liệu, không phải bằng cách yêu cầu doanh nghiệp liên tục nộp lại giấy tờ.

Theo đó, đề nghị nghiên cứu quy định ngay trong Luật cơ chế gia hạn tự động, gia hạn trực tuyến, không yêu cầu nộp lại hồ sơ và không thu phí đối với những trường hợp đáp ứng điều kiện.

Việc tiếp nhận hồ sơ cần được xác định là hoạt động ghi nhận thông tin để phục vụ hậu kiểm, không biến thành điều kiện mới để sản phẩm được lưu thông trên thị trường. Đồng thời, cần thu hẹp diện phải đăng ký, chỉ tập trung vào những nhóm sản phẩm thực sự có nguy cơ cao.

Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội lưu ý phải ngăn chặn lợi ích nhóm len lỏi vào hoạt động cấp giấy phép, giấy chứng nhận; tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh chân chính nhưng phải xử lý nghiêm những hành vi gian dối. “Thông thoáng với người làm ăn chân chính, nghiêm khắc với kẻ gian dối”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Các đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh tại phiên thảo luận Tổ 2

Không có dữ liệu, con người và trang thiết bị thì hậu kiểm chỉ là trên giấy

Vấn đề thứ tư, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tăng cường năng lực hậu kiểm và xây dựng hệ thống chế tài đủ sức răn đe.

Theo Chủ tịch Quốc hội, muốn chuyển mạnh sang hậu kiểm thì phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện thực hiện, nhất là hệ thống dữ liệu, năng lực kiểm nghiệm, đội ngũ cán bộ và trang thiết bị chuyên môn.

Hiện nay, năng lực thử nghiệm, kiểm nghiệm thực phẩm chưa được đánh giá đầy đủ; việc đầu tư hệ thống dữ liệu còn những vấn đề cần làm rõ, trong khi đội ngũ cán bộ cấp xã chưa đủ về số lượng, chuyên môn và phương tiện thực hiện nhiệm vụ.

Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lo ngại việc phân cấp nhiệm vụ quản lý an toàn thực phẩm cho cấp xã, phường nhưng không đi kèm nguồn lực, trang thiết bị và điều kiện cần thiết. “Không có phòng thí nghiệm, dữ liệu và con người thì chỉ là hậu kiểm trên giấy”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Dẫn chứng các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể tại trường học, Chủ tịch Quốc hội lưu ý việc xác định nguyên nhân thường mất nhiều thời gian, có thể bỏ lỡ thời điểm quan trọng để ngăn chặn hậu quả, bảo vệ sức khỏe và tính mạng người dân.

Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu quy định bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong thời gian từ 2 đến 6 giờ khi xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, bảo đảm các cơ quan chức năng có thể nhanh chóng phát hiện, xử lý và ngăn chặn nguy cơ lan rộng.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh quản lý phải dựa trên dữ liệu, không phải bằng cách yêu cầu doanh nghiệp liên tục nộp lại giấy tờ; không tạo thêm giấy phép con, gây tốn kém cho doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần làm rõ trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh thực phẩm trên nền tảng thương mại điện tử, kể cả trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại khi xảy ra vi phạm. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với các trường hợp cố ý vi phạm nghiêm trọng quy định về an toàn thực phẩm.

Đặc biệt, cần xây dựng hệ thống chế tài xử lý đủ mạnh, bảo đảm chi phí vi phạm phải lớn hơn chi phí tuân thủ pháp luật, ngăn chặn tình trạng các tổ chức, cá nhân bất chấp sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng để trục lợi.

“Không để vi phạm rẻ hơn tuân thủ. Ai đầu độc người tiêu dùng vì lợi nhuận thì phải bị loại trừ khỏi thị trường”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Những chủ thể cố tình gây nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng vì lợi nhuận phải bị xử lý nghiêm, trường hợp cần thiết phải bị loại ra khỏi thị trường.

Kết thúc phát biểu về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội đề nghị các đại biểu Quốc hội tiếp tục nghiên cứu, theo dõi và đóng góp ý kiến đến cùng để hoàn thiện dự án Luật, bảo đảm các quy định đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện nhưng phải có hiệu lực, hiệu quả quản lý thực chất.

Mục tiêu cuối cùng là để người dân yên tâm với bữa ăn hằng ngày, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sản xuất, kinh doanh; đồng thời bảo đảm mọi hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm đều được phát hiện, xử lý nghiêm minh.

Đại biểu Phạm Văn Thanh, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh

Bỏ điều kiện kinh doanh nhưng phải kiểm soát chất lượng giám định sở hữu trí tuệ

Về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cơ bản thống nhất với định hướng sửa đổi, tập trung vào hai nhóm chính sách lớn: đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh và kiện toàn đầu mối quản lý nhà nước, trong đó có việc chuyển giao nhiệm vụ quản lý quyền đối với giống cây trồng.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát kỹ các quy định, bảo đảm việc đơn giản hóa thủ tục không làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, không tạo khoảng trống pháp lý và không phát sinh những rủi ro mới trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đề cập những vấn đề cần tập trung hoàn thiện, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, một trong những nội dung đáng chú ý nhất của dự thảo Luật là đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, chuyển sang cơ chế thông báo khi tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động này.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là bước cải cách nhằm cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân tham gia cung cấp dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, cùng với việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh, phải thiết lập cơ chế kiểm soát chất lượng giám định phù hợp.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, nếu không kiểm soát tốt sẽ dẫn đến tình trạng giám định chất lượng thấp, thiếu chuyên môn, làm sai lệch kết quả xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đại biểu Đỗ Đức Hiển, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ tranh chấp liên quan đến nhãn hiệu, sáng chế bị kéo dài do kết quả giám định mâu thuẫn hoặc không bảo đảm độ tin cậy.

Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, bổ sung các giải pháp kiểm soát chất lượng hoạt động giám định ngay sau khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh, bảo đảm kết quả giám định khách quan, chính xác, có đủ cơ sở khoa học và pháp lý để phục vụ giải quyết tranh chấp, xử lý vi phạm.

“Cần phải có giải pháp kiểm soát chất lượng giám định ngay sau khi bỏ điều kiện. Nếu không kiểm soát tốt sẽ dẫn đến giám định rẻ tiền, thiếu chuyên môn, làm méo mó kết quả xử lý xâm phạm”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Liên quan đến đề xuất bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là định hướng tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp.

Theo dự thảo, việc thay đổi chủ văn bằng bảo hộ được thực hiện thông qua thủ tục sửa đổi văn bằng, thay vì phải đăng ký hợp đồng chuyển nhượng như trước đây.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần quy định rõ cơ chế cập nhật và công khai dữ liệu về chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ, giúp các chủ thể liên quan dễ dàng tra cứu, xác định chủ sở hữu hợp pháp, đồng thời phòng ngừa nguy cơ phát sinh tranh chấp về quyền sở hữu sau khi chuyển nhượng. Việc cải cách thủ tục phải đi đôi với bảo đảm tính công khai, minh bạch, an toàn pháp lý và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia giao dịch.

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh

Chuyển giao quản lý quyền đối với giống cây trồng không được tạo khoảng trống pháp lý

Đối với đề xuất chuyển giao toàn bộ nhiệm vụ quản lý quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải nghiên cứu, đánh giá kỹ các điều kiện thực hiện.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc chuyển giao cần bảo đảm tính liên tục trong hoạt động quản lý nhà nước, không làm gián đoạn việc giải quyết thủ tục cho người dân và doanh nghiệp, không tạo ra khoảng trống quản lý trong giai đoạn chuyển tiếp.

Đồng thời, cần rà soát kỹ các quy định của Luật Trồng trọt và những văn bản pháp luật có liên quan để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, tránh chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu “phải bảo đảm chuyển giao không gián đoạn, không tạo khoảng trống quản lý; rà soát kỹ với Luật Trồng trọt để tránh chồng chéo”.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc kiện toàn đầu mối quản lý nhà nước phải hướng tới nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong quá trình thực hiện các quyền liên quan đến giống cây trồng.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh

Hoàn thiện cơ chế định giá, thương mại hóa tài sản trí tuệ

Đề cập những vấn đề lớn hơn chưa được giải quyết đầy đủ trong phạm vi sửa đổi lần này, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Theo Chủ tịch Quốc hội, hiện nay, việc sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm để tiếp cận vốn tín dụng còn gặp nhiều khó khăn. Một trong những nguyên nhân là thiếu cơ chế định giá chuẩn và dữ liệu giao dịch làm cơ sở xác định giá trị tài sản. “Ngân hàng vẫn không chấp nhận sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm vì thiếu cơ chế định giá chuẩn, thiếu dữ liệu giao dịch”, Chủ tịch Quốc hội nêu thực tế.

Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật để khai thác hiệu quả hơn giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ, tạo điều kiện đưa các kết quả nghiên cứu khoa học, sáng chế và những tài sản trí tuệ khác vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần có định hướng nghiên cứu lâu dài, từng bước hoàn thiện khung pháp lý về định giá, giao dịch và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Mặc dù chưa thuộc phạm vi sửa đổi trực tiếp lần này, nhưng đây là vấn đề cần được tính toán từ sớm để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2

Làm rõ vấn đề bản quyền trong thời đại trí tuệ nhân tạo

Cũng tại phiên thảo luận, Chủ tịch Quốc hội đề cập những vấn đề mới phát sinh từ sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là mối quan hệ giữa AI và quyền tác giả. Chủ tịch Quốc hội cho rằng, trí tuệ nhân tạo có nhiều mặt tích cực nhưng cũng đặt ra những thách thức mới đối với công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh đó, việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới còn chậm; công tác thu thập, xác minh chứng cứ điện tử còn gặp khó khăn.

Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định và cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số, đáp ứng yêu cầu phát triển của khoa học, công nghệ.

Tổng kết những vấn đề cần tập trung hoàn thiện dự án Luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh ba yêu cầu trọng tâm.

Thứ nhất, phải có cơ chế kiểm soát chất lượng giám định sở hữu trí tuệ sau khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh, bảo đảm việc cải cách thủ tục không làm giảm chất lượng, hiệu quả quản lý.

Thứ hai, bảo đảm việc chuyển giao quản lý quyền đối với giống cây trồng không gián đoạn, không tạo khoảng trống pháp lý, đồng bộ với Luật Trồng trọt và các quy định pháp luật có liên quan.

Thứ ba, tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Dù chưa nằm trong phạm vi sửa đổi lần này, nhưng cần có định hướng nghiên cứu từ sớm để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới.

Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh trách nhiệm rà soát kỹ lưỡng các dự án luật trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua, nhằm hạn chế tối đa những quy định chồng chéo, mâu thuẫn hoặc thiếu thống nhất.