Xây dựng nền văn hóa Quảng Ninh đậm đà bản sắc
Trong dòng chảy phát triển mạnh mẽ của tỉnh Quảng Ninh, văn hóa luôn được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh quan trọng. Từ việc triển khai đồng bộ các nghị quyết chuyên đề đến lan tỏa sâu rộng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, từ bảo tồn di sản đến xây dựng con người Quảng Ninh với hệ giá trị đặc trưng, bức tranh văn hóa của tỉnh đang ngày càng rõ nét, bền vững, góp phần tạo nên sức mạnh riêng của vùng đất mỏ.
Tiết mục múa trống tại Hội Làng Nương dưới chân núi Yên Tử mừng xuân năm 2026.
Văn hóa trở thành trụ cột trong chiến lược phát triển của tỉnh
Nhìn lại chặng đường những năm qua có thể thấy, Quảng Ninh đã có cách tiếp cận rất rõ ràng và nhất quán trong phát triển văn hóa: Văn hóa không đứng ngoài phát triển kinh tế - xã hội, mà là một hợp phần quan trọng, đồng thời là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững. Tỉnh đã sớm ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU ngày 9/3/2018 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững; tiếp đó là Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững. Đây là những định hướng có tính chiến lược, đặt văn hóa vào vị trí trung tâm trong tiến trình phát triển của tỉnh.
Liên hoan Tiếng hát khu dân cư tỉnh Quảng Ninh được tổ chức định kỳ tạo sự gắn kết cộng đồng, xây dựng nếp sống văn minh. Ảnh: Duy Khoa
Trên nền tảng đó, tỉnh từng bước hình thành và lan tỏa hệ giá trị đặc trưng gồm 6 nội dung: “Thiên nhiên tươi đẹp - Văn hóa đặc sắc - Xã hội văn minh - Hành chính minh bạch - Kinh tế phát triển - Nhân dân hạnh phúc”; đồng thời bồi đắp 8 phẩm chất con người Quảng Ninh: “Bản lĩnh - Tự cường - Kỷ cương - Đoàn kết - Nghĩa tình - Hào sảng - Sáng tạo - Văn minh”. Đây không chỉ là những khẩu hiệu định hướng, mà đang từng bước thấm vào đời sống xã hội, trở thành thước đo cho ứng xử, lối sống, tác phong làm việc và tinh thần cống hiến của mỗi người dân Vùng mỏ.
Cũng từ cách tiếp cận ấy, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đã được triển khai đồng bộ, gắn với các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, cải cách hành chính, xây dựng văn hóa công sở và phát triển con người toàn diện. Ban Chỉ đạo phong trào các cấp đã chủ động lồng ghép nhiệm vụ văn hóa vào kế hoạch công tác, hướng dẫn thực hiện các danh hiệu văn hóa cơ sở, đẩy mạnh xây dựng hương ước, quy ước, tạo nên sự chuyển động thống nhất từ tỉnh đến cơ sở.
Không gian trưng bày văn hóa người Dao Thanh Y ở phường Yên Tử thu hút đông đảo du khách và người dân tham quan. Ảnh: Hà Phong
Đặc biệt, trong năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp xét, công nhận 50 cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa giai đoạn 2023-2024; tham mưu trình Chủ tịch UBND tỉnh công nhận 18 xã, phường, thị trấn tiêu biểu năm 2024; đồng thời chuẩn bị Bộ tiêu chí “Thôn, làng, khu văn hóa kiểu mẫu” trên địa bàn tỉnh. Những con số ấy cho thấy phong trào không dừng ở khẩu hiệu, mà đã đi vào thực chất, trở thành động lực xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh ở từng cộng đồng dân cư.
Bảo tồn di sản, phát huy giá trị truyền thống
Điểm nổi bật làm nên bản sắc văn hóa Quảng Ninh chính là kho tàng di sản phong phú, đa dạng, là kết tinh của lịch sử, thiên nhiên và cộng đồng cư dân nhiều thế hệ. Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, toàn tỉnh hiện có 641 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 102 di tích cấp tỉnh và 472 di tích kiểm kê; cùng với đó là 362 di sản văn hóa phi vật thể kiểm kê, 19 di sản văn hóa phi vật thể nằm trong Danh mục Quốc gia, trong đó có Then Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là nguồn tài nguyên quý giá, vừa làm giàu đời sống tinh thần, vừa mở ra dư địa lớn cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và dịch vụ văn hóa của địa phương.
Công nhân Công ty CP Than Núi Béo lan tỏa nét đẹp văn hóa công nhân qua các phong trào thi đua. Ảnh: Thanh Hằng
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, Quảng Ninh còn biết chuyển hóa di sản thành giá trị sống động trong đời sống đương đại. Hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao từ tỉnh đến cơ sở được đầu tư đồng bộ, hiện đại, góp phần mở rộng không gian sinh hoạt cộng đồng và nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân. Đến nay, 1.452/1.452 thôn, khu phố của tỉnh đã có nhà văn hóa và được lắp đặt các dụng cụ tập luyện thể dục thể thao đơn giản phục vụ nhân dân. Toàn tỉnh còn có 5 điểm chiếu phim, 30 sân tennis, 167 bể bơi, 133 sân bóng đá cỏ nhân tạo do doanh nghiệp, tư nhân đầu tư xây dựng. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao mức hưởng thụ văn hóa và duy trì sinh hoạt cộng đồng.
Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Lục Hồn Lương Thị Nghệ cho biết: Bám sát mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp của Nghị quyết số 17-NQ/TU, Đảng bộ xã đã tập trung chỉ đạo chủ động đổi mới cách thức tổ chức hoạt động văn hoá - du lịch, gắn phát huy bản sắc văn hoá dân tộc với phát triển du lịch cộng đồng. Một trong 3 khâu đột phá nhiệm kỳ 2025-2030 cũng được Đảng bộ xã xác định là “bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá và cảnh quan để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng gắn với nâng cao đời sống nhân dân. Công tác bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể được triển khai theo hướng gắn bảo tồn với thực hành trong đời sống và phát triển du lịch…”.
Văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số được xã Hoành Mô đưa vào chương trình “Đêm trăng Cao Ly” nhằm thu hút du khách. Ảnh: Yến Vy
Cùng với đó, các lễ hội, sinh hoạt văn hóa truyền thống được phục dựng và tổ chức bài bản hơn. Nhiều lễ hội văn hóa, lịch sử của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu… được tổ chức thường xuyên, đúng bản sắc; các nghệ nhân, nghệ sĩ được công nhận ngày càng tăng, với 32 nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, 59 Nghệ nhân Dân gian Việt Nam, 2 Nghệ sĩ Nhân dân, 17 Nghệ sĩ Ưu tú và 129 Nghệ sĩ Vùng mỏ. Trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, tỉnh hiện có trên 600 văn nghệ sĩ, gần 540 hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh; mỗi năm tổ chức hơn 500 buổi diễn văn nghệ quần chúng và hàng trăm buổi liên hoan, hội thi, hội diễn.
Đáng chú ý, Quảng Ninh đã biết khai thác hiệu quả giá trị di sản để phát triển du lịch văn hóa. Theo báo cáo, hằng năm các di tích văn hóa của Quảng Ninh thu hút từ 4-5 triệu lượt du khách, danh lam thắng cảnh thu hút 7-8 triệu lượt, doanh thu từ phí tham quan xấp xỉ 1.500 tỷ đồng/năm. Riêng năm 2025, tỉnh thu hút trên 21,28 triệu lượt du khách, tổng thu từ du lịch ước đạt 57.000 tỷ đồng, chi tiêu bình quân du khách đạt 2,7 triệu đồng/lượt. Những con số này cho thấy văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn tạo giá trị kinh tế rõ nét.
Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc Dao Thanh Y tại xã Tiên Yên duy trì sinh hoạt đều đặn. Ảnh: Trúc Linh
Lan tỏa phong trào, xây dựng đời sống văn hóa từ cơ sở
Nếu di sản là cội nguồn thì phong trào quần chúng chính là nơi văn hóa được “sống” mỗi ngày. Ở Quảng Ninh, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đã thực sự đi vào chiều sâu, lan tỏa tới từng gia đình, từng khu dân cư, từng cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp. Công tác tuyên truyền được đổi mới với nhiều hình thức như sân khấu hóa, video, infographic; 30 pano được lắp đặt tại các điểm công cộng nhằm lan tỏa quy tắc ứng xử.
Kết quả năm 2025, toàn tỉnh có 97% khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn, khu phố văn hóa” và 95% hộ gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”. Đặc biệt, cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh” được triển khai đồng bộ đã tạo ra sự thay đổi tích cực trong diện mạo nông thôn và đô thị. 100% khu dân cư tổ chức “Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc”, trở thành ngày hội của tinh thần gắn bó, chia sẻ, đoàn kết cộng đồng. Nhiều mô hình thiết thực như “đoạn đường tự quản”, “tuyến phố an toàn giao thông”, vệ sinh môi trường, giữ gìn nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội… đã góp phần làm cho văn hóa thấm vào từng hành vi, từng việc làm cụ thể của người dân.
Với sự vận động của chính quyền xã và Ban công tác Mặt trận khu phố, Tuyến đường liên tổ 4, 5, 6, 7, 8 thuộc khu phố Mông Dương 6 (phường Mông Dương) được mở rộng, tạo thuận lợi cho người dân đi lại. Ảnh: Hoàng Yến
Bà Nguyễn Thị Đương (tổ 6, khu Giếng Đáy 1, phường Việt Hưng) cho biết: Con đường trước cửa nhà tôi hiện khá chật hẹp. Khi tỉnh và phường, mặt trận tổ quốc phát động chiến dịch 100 ngày đêm nâng cấp đô thị, khu dân cư, gia đình tôi đã hiến một phần đất, dỡ tường rào chung tay cùng địa phương thực hiện chương trình này. Tuyến đường được mở rộng, khu phố sạch sẽ, người dân đi lại thuận tiện, an toàn hơn.
Ở khu vực cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, phong trào xây dựng văn hóa công sở và văn hóa doanh nghiệp cũng có bước tiến rõ nét. 18/18 công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở và công đoàn cơ sở trực thuộc đã hướng dẫn triển khai phong trào tới toàn thể cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp trên địa bàn. Riêng năm 2025, có 50 cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp được xét công nhận đạt chuẩn văn hóa. Những chương trình giao lưu như “Hát cho công nhân nghe, nghe công nhân hát” tại Khu công nghiệp Hải Yên và Khu công nghiệp Texhong không chỉ tạo không khí vui tươi, mà còn cho thấy văn hóa đã thực sự đến với người lao động, trở thành nhịp cầu gắn kết giữa tổ chức công đoàn, doanh nghiệp và công nhân.
Trong lĩnh vực thể thao quần chúng, phong trào “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại” phát triển sâu rộng, với trên 40,5% dân số luyện tập thể dục thể thao thường xuyên; 171/171 xã, phường, thị trấn có điểm tập luyện thể dục thể thao; trung bình mỗi điểm văn hóa - thể thao ở thôn, xã có 3 đến 10 bộ thiết bị đơn giản phục vụ nhân dân. Việc rèn luyện sức khỏe không chỉ nâng cao thể chất, mà còn góp phần xây dựng nếp sống tích cực, tinh thần kỷ luật, đoàn kết và sự sẻ chia trong cộng đồng. Đó cũng là một biểu hiện sinh động của nền văn hóa đậm đà bản sắc: Văn hóa không nằm trên trang giấy, mà hiện diện trong mỗi buổi sinh hoạt cộng đồng, mỗi hội thi, mỗi sân chơi, mỗi hoạt động thể thao, văn nghệ của người dân.
Người dân tham gia giải bóng chuyền hơi tại Nhà văn hoá khu phố Biểu Nghi, phường Đông Mai để chào mừng cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khoá XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031.
Một điểm sáng khác là sự chăm lo cho con người, nhất là các đối tượng yếu thế, người lao động, đồng bào vùng dân tộc thiểu số, vùng biên giới, hải đảo. Hiện Quảng Ninh không còn hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo của tỉnh. Năm 2025, tỉnh thực hiện chương trình đồng hành cùng phụ nữ biên cương tại 4 xã biên giới với tổng số tiền 92,9 triệu đồng cùng nhiều hiện vật, ngày công. Việc chăm lo an sinh xã hội, giảm nghèo, hỗ trợ cộng đồng góp phần tạo nền tảng cho đời sống văn hóa phát triển bền vững, bởi văn hóa chỉ thực sự nảy nở khi con người có điều kiện sống tốt hơn, được tôn trọng và được kết nối trong cộng đồng.
Những kết quả đạt được cho thấy, Quảng Ninh đang từng bước xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc một cách toàn diện, bài bản và hiệu quả. Tỉnh không chỉ gìn giữ kho tàng di sản đồ sộ, mà còn biết đánh thức, lan tỏa và chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sức mạnh nội sinh, thành động lực phát triển. Với hệ thống di sản phong phú, phong trào văn hóa sâu rộng và con người mang giá trị đặc trưng, Quảng Ninh đang khẳng định hướng đi đúng: Lấy văn hóa làm nền tảng, làm động lực để phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
